WEBVTT

00:00:14.480 --> 00:00:15.640
Dzień dobry państwu.

00:00:15.720 --> 00:00:21.920
Roman Daszczyński Witam w programie
wszystkie strony miasta, który poświęcony

00:00:22.000 --> 00:00:26.360
jest wydarzeniom z marca 1945 roku.

00:00:27.160 --> 00:00:35.000
Wydarzeniom, które sprawiły, że
zagładzie uległ dawny historyczny Gdańsk.

00:00:36.120 --> 00:00:42.920
Oczywiście w marcu 45 roku zamieszkały
niemal całkowicie przez Niemców, niemal

00:00:43.000 --> 00:00:50.880
całkowicie przez zwolenników Hitlera
wcześniejszych lub aktualnych.

00:00:52.440 --> 00:00:58.080
Miasto, w którym było niemieckie wojsko, a
które zostało otoczone przez Armię

00:00:58.160 --> 00:01:04.080
Czerwoną i o tym opowiadaliśmy w odcinku
pierwszym, który jest dostępny na

00:01:04.800 --> 00:01:06.880
portalu gdansk.
pl.

00:01:07.360 --> 00:01:09.240
No i dzisiaj kontynuacja.

00:01:09.520 --> 00:01:15.320
W studio jest nasz świetny
gość pan Rafał Jan Krauze.

00:01:15.400 --> 00:01:16.300
Dzień dobry.

00:01:16.520 --> 00:01:22.200
Historyk, regionalista, przewodnik
turystyczny, pasjonat

00:01:22.280 --> 00:01:24.480
historii, mieszkaniec Stogów.

00:01:24.760 --> 00:01:31.240
Całe życie zbierał wiedzę o tym,
co się w marcu 45 roku wydarzyło.

00:01:31.320 --> 00:01:34.840
My w pierwszym odcinku
opisaliśmy sytuację ogólną.

00:01:34.920 --> 00:01:42.960
Przeszliśmy przez Główne Miasto, przez te
historyczne dzielnice miasta.

00:01:43.440 --> 00:01:48.360
Skończyliśmy na wraku
czołgu, który się zapadł.

00:01:48.600 --> 00:01:53.120
Czołg nie byle jaki, 70 tonowy tygrys
królewski, który się zapadł

00:01:53.760 --> 00:01:55.560
w ulice, Długie Ogrody.

00:01:57.440 --> 00:02:02.400
No a potem, panie Rafale, te oddziały
wędrowały albo prosto Elbląską w stronę

00:02:02.480 --> 00:02:06.200
rafinerii, albo skręciły
w lewo na most Siennicki.

00:02:06.920 --> 00:02:09.680
Wówczas ten most nazywał
się mostem Brightnbacha.

00:02:11.160 --> 00:02:14.080
Otwarty w 1912 roku.

00:02:14.360 --> 00:02:17.120
Nazwa od ministra ówczesnego pruskiego.

00:02:17.720 --> 00:02:23.040
Tutaj właśnie też komunikacji także
Brighton, Bach Brück tak nazywano most.

00:02:23.120 --> 00:02:28.480
Most na Martwej Wiśle tak
i most, który był,

00:02:29.680 --> 00:02:35.840
bo tak ostatnio o tym moście jest głośno,
ponieważ wiadomo, że te fundamenty, te

00:02:35.920 --> 00:02:40.720
pale przede wszystkim
i pale, bo tam w tym grząskim gruncie

00:02:41.240 --> 00:02:45.440
budowniczowie musieli palować
te miejsca pod przyczółki.

00:02:46.760 --> 00:02:48.600
No i z tym jest kłopot.
Tak?

00:02:48.680 --> 00:02:50.400
Konstrukcja mostu osiada.

00:02:51.320 --> 00:02:54.080
No wiadomo, w Gdańsku
zrobiło się o tym głośno.

00:02:54.160 --> 00:02:57.920
Gdańszczanie muszą sobie jakoś
z tym radzić na co dzień.

00:02:58.160 --> 00:03:05.080
Ja opisując historię tego mostu w jednym
z artykułów użyłem dostępnej wiedzy.

00:03:05.160 --> 00:03:08.880
Wynikało z tego, że on
mógł ulec uszkodzeniu.

00:03:09.040 --> 00:03:14.360
Te przyczółki mogły ulec uszkodzeniu przy
próbie wysadzenia go przez wycofujące się

00:03:14.840 --> 00:03:20.640
oddziały niemieckie, a pan ustalił
zupełnie inne rzeczy.

00:03:21.360 --> 00:03:21.880
Most.

00:03:21.960 --> 00:03:24.720
Rzeczywiście był uszkodzony w
czasie działań wojennych, ale.

00:03:24.800 --> 00:03:25.920
Ten most Tutaj widzimy.

00:03:26.560 --> 00:03:27.880
Fragment.
Fragment.

00:03:28.120 --> 00:03:34.920
To był most zwodzony, który miał zwodzone
tutaj przęsła i on został uszkodzony.

00:03:35.000 --> 00:03:37.520
Oczywiście w czasie
intensywnych nalotów rosyjskich.

00:03:37.600 --> 00:03:40.000
Siły szturmowe to myśliwce bombardujące.

00:03:40.440 --> 00:03:45.600
Czyli on już wcześniej, zanim te oddziały
niemieckie się wycofywały na wyspę

00:03:45.680 --> 00:03:51.240
Pocztową, on był celem gęstych raczej
nalotów lotnictwa radzieckiego.

00:03:51.320 --> 00:03:54.080
Tak, dlatego, że bardzo duże
kolumny wojskowe i cywilne.

00:03:54.920 --> 00:03:58.240
I trzeba pamiętać, że na kolumnach
wojskowych, ciężarówkach,

00:03:58.320 --> 00:04:01.200
pojazdach różnych.
Ewakuowano również cywilów.

00:04:01.280 --> 00:04:05.400
Więc to
mimo, że w raportach, analizując te

00:04:05.480 --> 00:04:08.960
dokumenty czwartej armii lotniczej
wspomina się, że zniszczono jakieś tam

00:04:09.040 --> 00:04:13.520
cele wojskowe i tak dalej, że zniszczono i
zabito tylu i tylu tam Niemców, to trzeba

00:04:13.600 --> 00:04:17.200
pamiętać, że w tej liczbie również była
duża liczba cywilów, którzy ewakuowali się

00:04:17.280 --> 00:04:20.680
wspólnie z wojskiem, tak między innymi
przez most Świnicki,

00:04:20.760 --> 00:04:22.040
dzisiejszy Most siński.

00:04:22.320 --> 00:04:25.840
On był celem ataków lotniczych, dlatego,
że Niemcom zależało, żeby ten most

00:04:25.920 --> 00:04:29.600
zablokować, żeby Niemcy nie mogli
się wycofywać nim na Wyspę Portową.

00:04:29.680 --> 00:04:33.680
Skąd mamy pewność, że na tym zdjęciu
jest most Siennicki, a nie jakiś podobny?

00:04:33.960 --> 00:04:39.760
Dlatego, że zobaczymy za chwilę zdjęcie
już po walkach, na którym prowadzono

00:04:39.840 --> 00:04:44.800
jeńców niemieckich, częściowo
cywilów właśnie z Wyspy portowej.

00:04:45.120 --> 00:04:49.920
I tam zaznaczono taki charakterystyczny
element mostu, tych latarni, które tutaj.

00:04:50.000 --> 00:04:51.320
W tym owalu czerwonym z.

00:04:51.400 --> 00:04:55.160
Herbem Gdańska, Tak i one występują na
tych zdjęciach właśnie powojennych,

00:04:55.240 --> 00:04:56.440
jak i jaki przedwojennych.

00:04:56.800 --> 00:04:59.680
Także bardzo dokładnie to identyfikuje.
Jakby obiekt.

00:04:59.760 --> 00:05:01.880
A cała reszta się zgadza.

00:05:02.160 --> 00:05:03.880
Przęsło zwodzone?

00:05:03.960 --> 00:05:09.360
Tak z konstrukcją tramwajową.

00:05:09.440 --> 00:05:10.760
Tak, bo przez ten most jeździły.

00:05:11.000 --> 00:05:14.600
26 albo 5 roku, o ile dobrze pamiętam.

00:05:14.680 --> 00:05:18.320
Linia tramwajowa przebiegła
również na wyspie w kierunku plaży.

00:05:18.400 --> 00:05:23.680
I charakterystyczny domek operatora na
zwiększający filar.

00:05:24.600 --> 00:05:30.080
Przepraszam.
Tak, filar mostu to jeden z dwóch takich.

00:05:30.560 --> 00:05:34.560
Od strony południowej most posiadał
właśnie takie 2 domki nawiązujące

00:05:34.640 --> 00:05:36.880
trochę do takich budowli gotyckich.

00:05:36.960 --> 00:05:42.320
One zostały znacznie uszkodzone w czasie
tych nalotów w 45 roku, w marcu i w

00:05:42.400 --> 00:05:44.560
47 roku, kiedy most był remontowany.

00:05:44.640 --> 00:05:47.200
Tak to po prostu wtedy rozebrano.

00:05:47.960 --> 00:05:52.080
Natomiast wracając jakby do
tego minowania mostu.

00:05:52.160 --> 00:05:55.040
Saperzy niemieccy nie zdążyli zaminować
mostu, dlatego, że do

00:05:55.120 --> 00:05:56.600
ostatniego momentu, kiedy.

00:05:56.920 --> 00:06:01.720
Rosyjskie oddziały podeszły na ulicę
dzisiejszą Siennicką,

00:06:02.440 --> 00:06:04.480
to ten most służył do ewakuacji.

00:06:05.080 --> 00:06:08.600
Niemcy zablokowali ten most w ten sposób,
że po prostu podnieśli jedno z przęseł i

00:06:08.680 --> 00:06:11.480
je zablokowali i wycofali
się dalej na na wschód.

00:06:11.560 --> 00:06:13.960
Czyli podnieśli to przęsło
od strony przeróbki?

00:06:14.040 --> 00:06:16.880
Tak, od strony wschodniej i ona po prostu
uniemożliwiało przejście

00:06:17.120 --> 00:06:18.280
Rosjanom na drugą stronę.

00:06:18.560 --> 00:06:24.680
Rosjanie sobie inaczej poradzili, bo tutaj
przejdźmy może jeszcze do tej postaci.

00:06:24.760 --> 00:06:30.160
To jest młody, właśnie tutaj 25 letni
major Armii Czerwonej

00:06:31.760 --> 00:06:38.040
Piotr, właśnie tutaj Miskin, który
no, był jednym z pierwszych dowódców

00:06:38.120 --> 00:06:40.600
oddziałów, które znalazły
się na wyspie portowej.

00:06:40.920 --> 00:06:46.320
W nocy była mgła między 28 29 marca.
On znalazł.

00:06:46.400 --> 00:06:47.760
Był bardzo kreatywnym dowódcą.

00:06:48.280 --> 00:06:53.440
25 letni major to nie była rzecz taka
oczywista, ale widocznie jego

00:06:53.520 --> 00:06:55.440
kreatywność to spowodowała.

00:06:55.520 --> 00:06:57.400
Wiemy coś więcej o nim?
Skąd pochodził?

00:06:58.800 --> 00:07:04.080
To znaczy no tutaj może przy innej okazji
o tym powiem, albo na prelekcji, która.

00:07:04.280 --> 00:07:06.360
Wejdziemy w takie didaskalia.

00:07:06.440 --> 00:07:11.040
Natomiast to co jest istotne przy tej
osobie to to, że on na wyspie Holm, którą

00:07:11.120 --> 00:07:16.000
najpierw Rosjanie zajęli,
po prostu znalazł prom kolejowy, który

00:07:16.080 --> 00:07:19.080
wykorzystano do desantu na Wyspę Portową.

00:07:19.320 --> 00:07:23.160
Tam walczono przyczółek dlatego, że
przeciwko tym rosyjskim czołówką, które

00:07:23.240 --> 00:07:29.040
tam przenikały na wyspę od 28 marca
walczyły doborowe oddziały właśnie

00:07:29.120 --> 00:07:32.600
czwartej dywizji pancernej tego
503 batalionu czołgów ciężkich.

00:07:33.040 --> 00:07:34.760
On walczył tam cztery dni.
Próbowano.

00:07:34.840 --> 00:07:36.920
Ten przyczółek rozszerzać.

00:07:37.520 --> 00:07:39.680
No, tutaj ten oficer zginął.

00:07:39.760 --> 00:07:41.000
31 marca.

00:07:41.440 --> 00:07:44.040
Pośmiertnie otrzymał tytuł
bohatera Związku Radzieckiego.

00:07:44.120 --> 00:07:47.760
Młody, przebojowy, zaledwie 25
letni i w randze majora, już.

00:07:47.840 --> 00:07:50.920
W randze majora.
Także to nie była rzecz taka oczywista.

00:07:51.960 --> 00:07:57.080
Wracając do tematu samego mostu, to kiedy
Rosjanie zajęli już teren Troll, czyli

00:07:57.160 --> 00:08:01.040
przeróbki, to oczywiście udało im
się po czasie odblokować to przęsło.

00:08:01.120 --> 00:08:03.960
Ono zostało opuszczone i wykorzystano je
między innymi później do

00:08:04.480 --> 00:08:09.160
ewakuacji przejętych cywilów na wyspie czy
później po zakończeniu walk,

00:08:10.240 --> 00:08:12.360
wywożeniu różnego rodzaju dobra.
Tak.

00:08:12.440 --> 00:08:16.840
Natomiast trzeba pamiętać, że nie
wysadzono przyczółków, wysadzono mostu,

00:08:16.920 --> 00:08:20.840
jego nawierzchnia była bardzo mocno
uszkodzona, dlatego że wspominają Niemcy i

00:08:20.920 --> 00:08:24.800
w dziennikach bojowych, i w swoich
relacjach też cywile, że po każdym nalocie

00:08:24.880 --> 00:08:28.560
saperzy niemieccy bardzo szybko łatali tą
podziurawioną nawierzchnię, żeby

00:08:28.640 --> 00:08:30.400
można było dalej prowadzić ewakuację.

00:08:30.760 --> 00:08:34.120
Ale zapewne część bomb
wpadła do koryta rzeki.

00:08:34.720 --> 00:08:37.280
Na pewno nie było to zrobiła.

00:08:37.360 --> 00:08:42.840
Więc historycznie rzeczywiście te
wydarzenia 45 roku

00:08:43.440 --> 00:08:46.480
mogą mieć wpływ na obecny stan mostu.

00:08:47.280 --> 00:08:48.320
Nie można tego wykluczyć.

00:08:48.640 --> 00:08:53.960
Chociaż 80 lat
Upływu jakby no też wskazuje na to, że

00:08:54.040 --> 00:08:58.800
tak, że czas tutaj osłabienie konstrukcji
tak, przemieszczanie się przyczółków

00:08:58.880 --> 00:09:02.520
w kierunku nurtu tak robi swoje.
Czas robi swoje.

00:09:03.640 --> 00:09:06.640
Widzimy tutaj właśnie most
Sienicki od strony przeróbki.

00:09:08.480 --> 00:09:10.640
Charakterystyczna latarnia
właśnie z herbem Gdańska.

00:09:10.720 --> 00:09:12.280
Tak tutaj, która identyfikuje go.

00:09:12.720 --> 00:09:16.280
Na poprzednim zdjęciu mostu,
była zaznaczona na czerwono.

00:09:16.480 --> 00:09:18.320
Po prawej stronie widzimy zabudowę.

00:09:18.520 --> 00:09:22.120
Tutaj śródmieścia, a w głębi głównego
miasta widać wieżę

00:09:22.840 --> 00:09:27.920
kościoła Mariackiego, wypaloną w głębi na
lewo, właśnie tutaj, od

00:09:28.000 --> 00:09:29.360
tego słupa atrakcyjnego.

00:09:29.560 --> 00:09:33.280
No i prowadzenie właśnie tutaj żołnierze
niemieccy, też cywile, już po zakończeniu

00:09:33.360 --> 00:09:35.840
walk przez ten most z powrotem
w kierunku Śródmieścia.

00:09:36.440 --> 00:09:39.680
Tutaj te domy po drugiej
stronie nieistniejącej dzisiaj.

00:09:39.760 --> 00:09:44.320
Tak, to jest teren dzisiejszego
Petrobaltic i teren oczyszczony jakby

00:09:44.920 --> 00:09:47.560
między ulicą Siennicką a ulicą Wiesława.

00:09:47.640 --> 00:09:50.180
Także tam rzeczywiście w
tej chwili zabudowy nie ma.

00:09:51.400 --> 00:09:54.760
Tu widzimy cywilów, którzy
w dużych ilościach ewakuowali

00:09:54.840 --> 00:09:56.480
się właśnie w Gdańsku.

00:09:56.600 --> 00:10:01.320
Tak jak powiedziałem,
w końcowej fazie ewakuacji, już w marcu i

00:10:01.400 --> 00:10:06.320
kwietniu 45 roku na wyspie portowej, a
później na Wyspie Sobieszewskiej, znalazło

00:10:06.400 --> 00:10:11.560
się około 200 250 tysięcy
cywilów i żołnierzy, którzy byli

00:10:11.640 --> 00:10:14.120
sukcesywnie ewakuowani,
głównie nocami właśnie.

00:10:14.680 --> 00:10:21.280
Na tej wyspie, w sumie dość niedużej, na
której mamy i przeróbkę, i Stogi,

00:10:22.400 --> 00:10:23.720
i Twierdzę Wisłoujście.

00:10:23.800 --> 00:10:28.400
Przecież od strony Nowego Portu na tym
obszarze 250 tysięcy

00:10:28.480 --> 00:10:31.160
ludzi się zgromadziło.
Tranzytem Przechodziło dlatego, że.

00:10:31.240 --> 00:10:31.680
Przechodziło.

00:10:31.760 --> 00:10:35.080
Docelowo trafili na Wyspę Sobieszewską,
bo z Górek Zachodnich ewakuacji, czyli.

00:10:35.520 --> 00:10:38.240
Per saldo przez te wszystkie
tygodnie, miesiące.

00:10:38.320 --> 00:10:39.240
Tak.
Tak.

00:10:39.320 --> 00:10:44.600
Natomiast na Wyspie Sobieszewskiej, jak
dzisiaj popatrzymy na wyspę chociażby

00:10:44.680 --> 00:10:48.560
przez
zdjęcia radarowe Lidar, to zobaczymy, że

00:10:48.640 --> 00:10:50.840
to jest księżycowy
krajobraz, mnóstwo ziemianek.

00:10:50.920 --> 00:10:54.440
Tak, okopów po prostu świadczących o
pobycie ogromnej ilości

00:10:54.920 --> 00:10:59.440
żołnierzy i cywilów na tej wyspie, którą
sukcesywnie tą liczbę zmniejszano przez

00:10:59.520 --> 00:11:02.000
wywożenie nocami na Hel i dalej na zachód.

00:11:04.160 --> 00:11:09.520
Oczywiście tutaj jeszcze należałoby
wspomnieć przy okazji tej ewakuacji

00:11:09.600 --> 00:11:15.320
cywilnej, że nie wszyscy ci ludzie dotarli
oczywiście na Zachód, do Niemiec, dlatego

00:11:15.400 --> 00:11:21.680
że od stycznia do kwietnia 45 roku miało
miejsce zatopienie trzech bardzo

00:11:21.760 --> 00:11:23.480
dużych statków ewakuacyjnych.

00:11:23.560 --> 00:11:30.080
Mówimy o Wilhelmie Gustlofie, mówimy o
statku General 101 czy chociażby Goya,

00:11:30.640 --> 00:11:34.560
gdzie zginęło na tych statkach, na
każdym z nich kilka tysięcy ludzi.

00:11:34.840 --> 00:11:36.600
Także to daje nam liczbę.

00:11:36.680 --> 00:11:40.880
Niektórzy szacują, że nawet 20, nawet
ponad 20 tysięcy ludzi na trzech statkach.

00:11:41.000 --> 00:11:42.240
Statki śmierci.

00:11:42.600 --> 00:11:46.240
No największa tragedia w historii
żeglugi i świata na trzech statkach.

00:11:46.320 --> 00:11:48.400
Tyle ofiar w lodowatym Bałtyku.

00:11:48.520 --> 00:11:54.320
Ale to właśnie tutaj takie reperkusje
wojny totalnej rozpoczętej.

00:11:54.640 --> 00:11:56.200
Tutaj mamy dokument.

00:11:56.440 --> 00:12:01.240
Oczywiście, jeśli ktoś zechce, zatrzyma,
skopiuje, będzie mógł się wczytać.

00:12:01.320 --> 00:12:06.320
Ale ten dokument jest ważny, ponieważ
wcześniej chyba nikt do niego nie dotarł.

00:12:06.400 --> 00:12:06.800
Tak.

00:12:06.880 --> 00:12:11.560
Nie widziałem nigdzie publikacji tego typu
dokumentów, jak chociażby też i fragmentów

00:12:11.640 --> 00:12:15.280
map, które tutaj też będziemy
prezentować z sytuacją wojenną.

00:12:16.320 --> 00:12:23.400
Ten akurat to jest fragment raportu z 4
Armii Lotniczej, jednego właśnie tutaj.

00:12:23.480 --> 00:12:24.280
Radzieckiej.

00:12:25.040 --> 00:12:27.760
Armii Czerwonej.
Skąd pan ten dokument ma?

00:12:28.560 --> 00:12:34.760
No, ze swego czasu można było dosyć dużo
dokumentów drogą elektroniczną pozyskać z

00:12:34.840 --> 00:12:39.480
zasobów Ministerstwa Obrony
Federacji Rosyjskiej, dlatego że bardzo

00:12:39.560 --> 00:12:42.120
dużo tych dokumentów było
zdigitalizowanych i można

00:12:42.200 --> 00:12:43.360
było je po prostu pozyskać.

00:12:43.440 --> 00:12:48.680
Co było w tym, jak się okazuje, dzisiaj
niezbyt długim okresie otwartości Rosji.

00:12:49.080 --> 00:12:54.120
Tak bardzo dużo historyków korzystało z
tej możliwości, dlatego że to była

00:12:54.200 --> 00:12:57.440
kopalnia wiedzy na temat prowadzenia
działań wojennych i również

00:12:57.520 --> 00:12:59.120
sytuacji po stronie rosyjskiej.

00:12:59.200 --> 00:13:02.640
Niektórzy przypuszczali, że to nie potrwa
wiecznie, więc kopiowali

00:13:02.720 --> 00:13:04.040
na przykład na potęgę.

00:13:04.120 --> 00:13:05.080
I tak do.

00:13:05.160 --> 00:13:06.600
Dziś swoje zapasy.

00:13:07.040 --> 00:13:10.120
Tak zasoby, żeby
No, ja jestem w trakcie analizy tych

00:13:10.200 --> 00:13:13.400
dokumentów, to akurat
mamy sytuację z 29 marca.

00:13:13.480 --> 00:13:17.400
Tam zaznaczono poszczególne miejscowości,
czyli właśnie tutaj Stogi, przeróbka

00:13:17.480 --> 00:13:19.560
Górki Zachodnie, Sobieszewo.

00:13:20.240 --> 00:13:24.240
A przypomnijmy te siły
niemieckie z uchodźcami.

00:13:24.400 --> 00:13:28.080
One przeszły przez most Siennicki i.
Przeszły tranzytem.

00:13:28.520 --> 00:13:30.640
Przęsło.
To który to był dzień?

00:13:30.720 --> 00:13:32.040
Marca 28?

00:13:32.280 --> 00:13:33.560
Zamknięto przęsło i dlatego.

00:13:33.640 --> 00:13:34.920
Wiadomo, o jakiej porze dnia.

00:13:35.360 --> 00:13:37.560
No dokładnie.

00:13:37.880 --> 00:13:42.480
Były to godziny popołudniowe, dlatego że
jeszcze ostatnie oddziały czwartej dywizji

00:13:42.560 --> 00:13:46.400
pancernej w godzinach porannych
się mogły przedostać, więc po 28.

00:13:46.640 --> 00:13:49.720
Po godzinach popołudniowych
już most był jakby zamknięty.

00:13:50.000 --> 00:13:57.720
Natomiast co ciekawe, z tych raportów tej
czwartej armii lotniczej bardzo dokładnie.

00:13:58.400 --> 00:14:03.600
Tam przekazano jakby nie tylko miejsce
operacji w powietrzu bombardowań.

00:14:03.840 --> 00:14:05.640
Wyniki tych bombardowań.
Tak?

00:14:06.040 --> 00:14:08.160
To zobaczymy sobie za
chwilę mapę szczegółową.

00:14:08.240 --> 00:14:09.600
Chociażby szkic.

00:14:09.760 --> 00:14:13.520
Tak zwanych zrzutów lotników rosyjskich,
jak bombardowano i

00:14:13.600 --> 00:14:14.680
gdzie trafiały te bomby.

00:14:14.760 --> 00:14:15.840
Ale tu pokazywano.

00:14:15.920 --> 00:14:20.120
To znaczy opisywano w tych raportach,
jakie to były bomby, jakiej wagi,

00:14:20.200 --> 00:14:21.640
jakie zniszczenia wywoływały.

00:14:21.720 --> 00:14:23.160
Straty własne też łącznie.

00:14:23.280 --> 00:14:25.960
Czyli duża szczegółowość.
Kopalnia wiedzy.

00:14:26.040 --> 00:14:29.080
Naprawdę tu
od strony rosyjskiej, bo wiadomo, że

00:14:29.160 --> 00:14:31.240
trzeba to weryfikować przez
analizę innych źródeł.

00:14:31.320 --> 00:14:33.960
A pana zdaniem te raporty są wiarygodne?

00:14:34.120 --> 00:14:42.160
Myślę, że można i mnie w pełni ufać, ale
dają spory pogląd i wiarygodność dużą na

00:14:42.240 --> 00:14:45.440
to, co się działo, bo wiadomo,
że Rosjanie tam przesadzali.

00:14:45.720 --> 00:14:52.240
Podam taki przykład kiedy zajęto teren
Wyspy Portowej po tych walkach i Gdańska,

00:14:52.320 --> 00:14:56.400
w ogóle samego Gdańska, to po 30 marca
podano, że zdobyto w Gdańsku na

00:14:56.480 --> 00:14:59.040
przykład 15 pociągów pancernych.

00:14:59.920 --> 00:15:03.960
Jest to w raportach rosyjskich właśnie
takich, A to jest przecież niemożliwe,

00:15:04.040 --> 00:15:08.040
dlatego że w II wojnie światowej już pod
koniec działań

00:15:08.840 --> 00:15:11.640
zidentyfikowano gdzieś około 10
pancercugów właśnie tych

00:15:11.720 --> 00:15:12.920
pociągów pancernych.

00:15:13.840 --> 00:15:17.880
No, jeden jest niezidentyfikowany, nie
wiadomo do końca, co się z nim stało, ale

00:15:17.960 --> 00:15:20.320
pozostałe wiadomo jakie były ich losy.

00:15:20.680 --> 00:15:23.800
Zostały wykorzystane
wtórnie albo poszły na złom.

00:15:23.880 --> 00:15:29.480
Natomiast 15 w jednym mieście to jest
po prostu rzecz kuriozalna i niemożliwa.

00:15:29.960 --> 00:15:31.360
Chciałbym jeszcze na
chwilę wrócić do tego.

00:15:31.440 --> 00:15:37.640
Od 28 marca w południe lub wczesnym
popołudniem podnosi się przęsła

00:15:37.720 --> 00:15:39.760
mostu od strony przeróbki.
Tak.

00:15:39.960 --> 00:15:46.520
I od tego momentu na wyspie portowej
Jaka liczba ludzi jest.

00:15:47.520 --> 00:15:51.720
To w tym momencie na wyspie portowej mogło
przebywać gdzieś około kilkanaście tysięcy

00:15:51.800 --> 00:15:56.400
osób, dlatego, że większa ta grupa, tak
jak powiedziałem, to było 200 250 tysięcy

00:15:56.480 --> 00:15:59.080
osób przeszła już tranzytem przez Stogi.

00:15:59.160 --> 00:16:00.520
Tam oczywiście były duże straty.

00:16:00.600 --> 00:16:04.560
Trzeba pamiętać, że Rosjanie nie
próżnowali, że z tych dokumentów, między

00:16:04.640 --> 00:16:08.040
innymi czwartej armii lotniczej wynika, że
codziennie prowadzono Jeżeli pogoda

00:16:08.120 --> 00:16:10.920
oczywiście dla uciekinierów i dla wojska.

00:16:11.000 --> 00:16:15.520
No, takim błogosławieństwem była mgła albo
brak tej pogody czy noc,

00:16:15.960 --> 00:16:17.640
kiedy tych lotów nie prowadzono.

00:16:17.880 --> 00:16:22.720
Natomiast w ciągu dnia
prowadzono intensywne naloty i na przykład

00:16:22.800 --> 00:16:28.000
chyba taki najgorszy w skutkach nalot dla
cywilów i dla wojska niemieckiego

00:16:28.080 --> 00:16:30.080
miał miejsce 27 października.

00:16:30.400 --> 00:16:34.120
27 marca, Dlatego że
nalot trwał kilka godzin.

00:16:34.200 --> 00:16:39.000
Po prostu fala za falą tych myśliwców
bombardowała te kolumny uciekinierów.

00:16:39.080 --> 00:16:40.280
Bardzo dużo ich zginęło.

00:16:40.360 --> 00:16:43.680
Pochowani byli interwencyjnie też na
cmentarzu na Stogach

00:16:44.080 --> 00:16:48.160
w 2010 roku, z tego co pamiętam była
ekshumacja prowadzona częściowo

00:16:48.240 --> 00:16:49.840
właśnie tych, tych ciał.

00:16:50.040 --> 00:16:53.560
To były szczątki fragmentowane, więc to
świadczyło, że to też są ofiary

00:16:54.120 --> 00:16:58.560
wybuchu bomb i przeniesiono
je na cmentarz garnizonowy.

00:16:58.720 --> 00:17:01.840
Natomiast nie wszystkie, bo ten
cywilny cmentarz jakby pozostał.

00:17:01.920 --> 00:17:02.200
Dalej.

00:17:02.280 --> 00:17:04.320
Ten cmentarz jest cmentarzem,
chociaż nieczynnym.

00:17:04.400 --> 00:17:08.480
Ale trzeba pamiętać, że te ofiary od
strony mostu Sinickiego w kierunku

00:17:08.560 --> 00:17:10.920
Górek Zachodnich były bardzo duże wtedy.

00:17:11.160 --> 00:17:13.280
Wtedy można było schować się
jeszcze w terenach leśnych.

00:17:13.360 --> 00:17:16.120
Dlatego stamtąd też na Stogach, na
Krakowcu, na Górkach Ziemiach

00:17:16.560 --> 00:17:19.600
Zachodnich, mnóstwo ziemianek,
w których się ludzie kryli.

00:17:20.160 --> 00:17:23.760
Zobaczymy za chwile jak wyglądała
główna ulica Stogów Stryjkowskiego.

00:17:23.840 --> 00:17:24.960
Tak po prostu.

00:17:25.640 --> 00:17:28.840
Ale generalnie w potrzasku znalazło się
kilkanaście tysięcy

00:17:28.920 --> 00:17:30.400
ludzi, głównie żołnierzy.

00:17:30.480 --> 00:17:33.800
Jeszcze nie w potrzasku, dlatego, że
sprawna ewakuacja prowadzona z Górek

00:17:33.880 --> 00:17:38.680
Zachodnich, promem, 50 tonowe i nośności
na Górki Wschodnie, jak i też wałem

00:17:38.760 --> 00:17:43.240
przeciwpowodziowym drogą w kierunku na
przeprawę promową do Bonzach, czyli do

00:17:43.320 --> 00:17:47.120
Sobieszewa, powodowała, że ci ludzie mieli
okazję się wydostać i dalej w kierunku

00:17:47.200 --> 00:17:48.720
Wyspy Sobieszewskiej tam się schronić.

00:17:48.800 --> 00:17:52.360
Tu mamy fragment odłamków, który
do tej pory można znaleźć w ziemi.

00:17:52.440 --> 00:17:56.240
Trzeba pamiętać, że taki odłamek wygląda
tu niewinnie, ale w momencie eksplozji on

00:17:56.320 --> 00:18:01.840
z prędkością dźwięku rozżarzone do
czerwoności kręcił się i przecinał.

00:18:01.920 --> 00:18:04.840
Niszczył wszystko na swojej drodze w
zasięgu kilkudziesięciu

00:18:04.920 --> 00:18:06.000
do kilkuset metrów.

00:18:06.480 --> 00:18:08.240
A tych odłamków było tysiące, jak wiemy.

00:18:08.760 --> 00:18:12.560
Tutaj mamy już mapę operacyjną samej
wyspy portowej, czyli wyspy Stogi.

00:18:12.640 --> 00:18:17.040
Ja przepraszam, ciągle używam tej nazwy
zamiennie jako lokalny patriota,

00:18:17.520 --> 00:18:21.320
ale też i trzeba pamiętać, że Wyspa
portowa mieszkańcom niekoniecznie kojarzy

00:18:21.400 --> 00:18:24.160
się ta nazwa port z czymś pozytywnym.

00:18:24.240 --> 00:18:27.040
No z uwagi na te wielkie instalacje
przemysłowe i tak dalej, ale

00:18:27.120 --> 00:18:28.320
to jest zupełnie osobny temat.

00:18:28.560 --> 00:18:33.280
Tutaj widzimy
sytuację bojową, czyli jak Rosjanie

00:18:34.040 --> 00:18:38.120
1 kwietnia, kiedy podeszli pod Budę, czyli
pod Stogi, wypierają oddziały

00:18:38.200 --> 00:18:39.960
niemieckie w kierunku na wschód.

00:18:40.320 --> 00:18:44.520
Z relacji oficerów prasowych i też
łącznikowych wynika, że to

00:18:44.600 --> 00:18:46.040
były bardzo ciężkie walki.

00:18:46.520 --> 00:18:50.880
Zachowała się
też relacja oficera łącznikowego z

00:18:50.960 --> 00:18:55.960
Pierwszej Brygady Pancernej naszej
polskiej, która wskazuje na to, że

00:18:56.400 --> 00:19:00.600
na Stogach po pierwsze ogień był mało
skuteczny, że tamci Niemcy

00:19:00.680 --> 00:19:01.800
się zażarcie bronili.

00:19:01.880 --> 00:19:06.880
Na początku na tych sączkach Griselfeld,
dzisiejszych polach irygacyjnych, tak

00:19:07.800 --> 00:19:11.320
dawnych, a później na Stogach,
dochodziło do kontrataków.

00:19:11.400 --> 00:19:15.640
Bardzo często tam nawet na
mapce widać strzałki czerwone.

00:19:15.720 --> 00:19:17.240
49 armia 1.

00:19:18.240 --> 00:19:19.080
Kontrataki.

00:19:19.160 --> 00:19:22.560
Tam widać, że się Rosjanie wycofują, czyli
strzałka idzie z powrotem tak

00:19:23.200 --> 00:19:24.680
na zapole, czyli wycofują się.

00:19:24.920 --> 00:19:27.720
Jest ruch od strony wschodniej.
Od strony.

00:19:27.800 --> 00:19:30.920
Uderzenie było od strony
plaży, kąpieliska na Stogach.

00:19:31.000 --> 00:19:34.600
Natomiast w samych relacjach i dokumentach
nie tylko niemieckich, ale co jest ważne

00:19:34.680 --> 00:19:40.160
rosyjskich, podkreśla się, że było
dziewięć kontrataków na samych stołkach.

00:19:40.240 --> 00:19:44.880
9 kontrataków, które Rosjanie już
napływając cały czas sukcesywnie

00:19:44.960 --> 00:19:50.720
powstrzymywali, bo Niemcy chcieli odzyskać
Stogi i tą linię frontu tam ustalić.

00:19:50.800 --> 00:19:56.920
Generalnie walki toczyły się na sączkach,
potem w stronę Górek Zachodnich.

00:19:57.000 --> 00:20:01.040
Tak, tak, na początku pierwsza linia
obrona na rączkach, później wycofano się w

00:20:01.120 --> 00:20:05.320
kierunku Stogi Linia tam zobaczymy później
dokładnie przebieg frontu na Stogach.

00:20:05.400 --> 00:20:08.480
Jeszcze tutaj mamy
też taki owalny kształt.

00:20:08.560 --> 00:20:11.120
To rozumiem, że to jest
twierdza Wisłoujście i okolice?

00:20:11.320 --> 00:20:13.120
Tak, Twierdza Wisłoujście i Wisłoujście.

00:20:13.200 --> 00:20:18.200
Osada to jest kocioł, czyli taki okrążone
oddziały niemieckie, które starały się pod

00:20:18.280 --> 00:20:22.240
Wisłoujścia i wycofując się z Westerplatte
przedrzeć na wschód do swoich oddziałów

00:20:22.320 --> 00:20:25.360
niemieckich, żeby się ewakuować
na Wyspę Sobieszewską.

00:20:25.440 --> 00:20:31.080
I taki kontratak miał właśnie
miejsce z 2 na 3 kwietnia w nocy.

00:20:31.160 --> 00:20:32.720
To były bardzo ciężkie walki chyba.

00:20:32.800 --> 00:20:36.920
Jeśli możemy ustalić, kiedy
najcięższe walki trwały na wyspie, to

00:20:37.000 --> 00:20:41.240
właśnie między drugim a trzecim
Korespondent podaje ten polski

00:20:41.880 --> 00:20:43.040
na podstawie danych rosyjskich.

00:20:43.120 --> 00:20:46.120
On co prawda mówi, że to jest
reprezentacja rosyjska, ale to z tego, z

00:20:46.200 --> 00:20:48.820
jego doświadczeń wynika, że
to było musiało być piekło.

00:20:48.920 --> 00:20:53.320
Tam znaleziono ponad 20 wraków pojazdów
pancernych niemieckich i ponad

00:20:53.400 --> 00:20:56.480
1500 ciał żołnierzy, też oficerów.

00:20:56.560 --> 00:20:59.720
Właśnie po tych walkach na samych
Stogach i w okolicach Stogów.

00:21:00.840 --> 00:21:01.880
Tutaj mamy ciekawostkę.

00:21:01.960 --> 00:21:08.040
To jest szkic bombardowań rosyjskiego
pilota pokazujący dwie grupy szturmowe,

00:21:08.120 --> 00:21:14.640
które 20, o ile pamiętam, 9
marca bombardowały twierdzę Wisłoujście

00:21:14.720 --> 00:21:18.000
dlatego, że na twierdzy na Bastionie
znajdowała się bateria artyleryjska.

00:21:18.080 --> 00:21:22.480
Kazamaty wykorzystywano między innymi jako
lazaret, jako szpital polowy, ale też i

00:21:22.960 --> 00:21:24.480
czasowe stanowisko dowodzenia.

00:21:24.680 --> 00:21:28.920
Twierdza z Wisły była ostrzeliwana
głównie przez granatniki.

00:21:29.000 --> 00:21:32.200
Ciekawostka w trakcie remontu koszar, tzw.

00:21:32.320 --> 00:21:36.080
koszar napoleońskich, tej wystawy w
Twierdzy Wisłoujście, w czasie remontu

00:21:36.160 --> 00:21:41.040
dachu znaleziono nawet jeszcze niewybuchy
granatników, także tych radzieckich.

00:21:41.800 --> 00:21:43.680
Także teren był usiany wręcz.

00:21:43.840 --> 00:21:45.160
Tego typu niewybuchami.

00:21:45.240 --> 00:21:47.840
Natomiast tu widać
wyraźne trafienia bombowe.

00:21:47.920 --> 00:21:52.400
I ja to chciałem sobie sprawdzić jak to
wygląda na obecnej mapie twierdzy,

00:21:52.480 --> 00:21:53.760
a później zweryfikować w terenie.

00:21:53.840 --> 00:21:57.640
I to rzeczywiście to się pokrywa z tym, co
w terenie jest, dlatego że chociażby

00:21:58.240 --> 00:22:02.560
jedna z bomb trafiła wieżę latarni, która
została wtedy pęknięta, to

00:22:02.640 --> 00:22:04.480
znaczy rozdzielona na pół.

00:22:04.560 --> 00:22:06.400
W czasie wichur w latach 50.

00:22:06.480 --> 00:22:07.480
Ona się zawaliła.

00:22:07.640 --> 00:22:11.120
Natomiast dwa duże leje znajdowały
się na dziedzińcu twierdzy.

00:22:11.200 --> 00:22:16.880
Jeden z nich znajdował się ten najbardziej
na górze, na terenie Polskiego Klubu

00:22:16.960 --> 00:22:18.880
Morskiego Przystani Żeglarskiej.

00:22:18.960 --> 00:22:23.840
I ten lej do dnia dzisiejszego tam jest
doskonale zachowany i widać po wielkości

00:22:23.920 --> 00:22:26.840
leja, bo to z czasem człowiek
się nauczył czytać teren.

00:22:26.920 --> 00:22:31.840
Tak że to była bomba 250 kilogramowa,
która tam spadła w tym miejscu.

00:22:32.120 --> 00:22:35.720
A to akurat dobrze świadczy
o wiarygodności tych.

00:22:35.800 --> 00:22:39.000
Źródeł rosyjskich, bo trzeba
weryfikować je na różne sposoby.

00:22:39.080 --> 00:22:43.800
Poza tym powiem tak, że Ziemia często
oddaje mnóstwo informacji, dlatego że

00:22:44.040 --> 00:22:49.360
swego czasu jakby mając kontakt z
eksploratorami, którzy od lat 60.

00:22:49.440 --> 00:22:52.120
Na początku bursztyniarze coś przez
przypadek wykopali, ale to

00:22:52.200 --> 00:22:53.400
informacja szła w dzielnice.

00:22:53.480 --> 00:22:57.680
Co się tam znalazło, czy jakieś fragmenty
Pantery na polach irygacyjnych, jakieś

00:22:57.760 --> 00:23:02.680
koło, jakieś gąsienice i tak dalej,
czy pociski jakieś, czy amunicję.

00:23:03.000 --> 00:23:09.760
Do czasów, kiedy zaczęto w latach 70 80
kulkami wyciągać różne rzeczy z ziemi.

00:23:09.840 --> 00:23:13.680
Ja pamiętam jako dziecko każdy z kolegów
miał przynajmniej 1 2 niemieckie hełmy,

00:23:13.760 --> 00:23:17.960
jakieś puszki po maskach przeciwgazowych,
bagnety to można było chłopaki, chłopaki.

00:23:18.400 --> 00:23:19.520
Ze Stogów się bawiły.

00:23:19.600 --> 00:23:23.760
Jeszcze w 80 tych latach można było to
na Stogach na początku wyciągać w lesie.

00:23:24.000 --> 00:23:25.560
I biegaliśmy.
Z detektora.

00:23:25.760 --> 00:23:27.080
Graliście w hełmach?

00:23:27.480 --> 00:23:29.080
No raczej kolekcjonowaliśmy, tak.

00:23:29.360 --> 00:23:32.040
Natomiast wyciągało się
też i skrzynki od granatów.

00:23:32.120 --> 00:23:34.240
Myślę, że gdyby nasi rodzice wiedzieli, co
my tam w tych lasach

00:23:34.320 --> 00:23:35.680
wyciągamy, to by osiwieli.

00:23:36.000 --> 00:23:40.360
Natomiast później weszła era detektorów
detektorystów, którzy zaczęli

00:23:40.440 --> 00:23:42.920
dość metodycznie przeczesywać las.

00:23:43.000 --> 00:23:45.720
Przy okazji na początku
niszcząc go trochę.

00:23:45.840 --> 00:23:48.960
Teraz to o wiele lepiej to wygląda, bo
jest jakiś tam kodeks

00:23:49.480 --> 00:23:53.680
i etyka detektorystów, więc jakby się do
tego starają stosować w większości

00:23:54.280 --> 00:23:58.760
i to co wyciągnięto, czyli różnego rodzaju
rodzaj amunicji, wyposażenia,

00:23:58.840 --> 00:24:03.520
nieśmiertelniki, które są bardzo
czytelnym, jasnym dowodem jaka jednostka,

00:24:03.600 --> 00:24:08.360
jaka formacja w tym miejscu się
znajdowała, czytelne ślady okopów,

00:24:08.520 --> 00:24:12.320
stanowisk ogniowych na wyspie,
ślady po lejach tak

00:24:12.840 --> 00:24:17.200
tutaj wskazywały właśnie jaki teren
i przez jaką jednostkę był broniony.

00:24:18.240 --> 00:24:23.760
Tak naprawdę najrozsądniej byłoby może na
tej wyspie portowej zostawić tych Niemców

00:24:23.840 --> 00:24:30.440
i czekać, aż ich tam weźmie głód i i
jakieś inne okoliczności.

00:24:30.520 --> 00:24:34.880
Ale tutaj był prikaz, że trzeba jak
najszybciej załatwić tę sprawę,

00:24:34.960 --> 00:24:37.200
bo czas ruszyć na Berlin.

00:24:37.440 --> 00:24:40.200
To znaczy trzeba pamiętać, że Niemcy
wycofując się na wyspy,

00:24:41.400 --> 00:24:44.920
wyspy portowe i wyspę później
Sobieszewską, którą już od 7.

00:24:46.160 --> 00:24:49.800
Z częścią fragmentem Żuław
Wiślanych tam poniżej.

00:24:50.600 --> 00:24:54.880
No, Rosjanie już
przede wszystkim zrezygnowali ze szturmu

00:24:54.960 --> 00:25:00.240
Wyspy Sobieszewskiej, kiedy zorientowali
się, że wyspa jest tak jakby no,

00:25:01.240 --> 00:25:04.240
wypełniona żołnierzami, którzy
jeszcze przygotowali się do obrony.

00:25:04.320 --> 00:25:06.680
Na wyspie wybudowano 14 linii obronnych.

00:25:06.760 --> 00:25:09.120
No że jest to de facto.
Linii obronnych.

00:25:09.280 --> 00:25:10.120
Że to jest to.

00:25:10.200 --> 00:25:13.120
Była taka chyba gdańska Iwo Jima,
jakby zaczęli tutaj walczyć.

00:25:13.200 --> 00:25:18.240
Na tą wyspę i.
I to był to było Festung Dancych.

00:25:18.640 --> 00:25:22.360
To było takie bardziej
Festung tutaj Bon zag.

00:25:22.920 --> 00:25:25.360
Zresztą na Wyspie Sobieszewskiej
ciekawostka

00:25:26.160 --> 00:25:31.440
wybudowano bardzo unikalną budowlę, taką
pionową, obronną, czyli tak zwany

00:25:32.200 --> 00:25:33.200
bon Akerstellung.

00:25:33.280 --> 00:25:38.120
to tak nazwano umownie obiekt, który
został wpisany albo będzie za chwile

00:25:38.200 --> 00:25:41.680
wpisany, bo jest
wniosek konserwatora do rejestru zabytków.

00:25:41.760 --> 00:25:46.240
Dlatego, że to jest unikalna
konstrukcja fortyfikacji ziemnej, która

00:25:46.320 --> 00:25:49.480
została wzniesiona, żeby zamknąć pewną
lukę obrony na Wyspie Sobieszewskiej.

00:25:49.560 --> 00:25:52.480
Ale to wszystko wskazuje, jak
przygotowywano się do obrony wyspy.

00:25:52.560 --> 00:25:56.800
Rosjanie zdecydowali się i takie
są rozkazy też Rokossowskiego.

00:25:56.880 --> 00:25:57.560
Zapisane.

00:25:57.840 --> 00:26:02.280
Wycofanie większej
części, to znaczy tutaj oddziałów

00:26:02.360 --> 00:26:05.200
rosyjskich na Berlin, bo trzeba było tą
lukę od północy, o której wspomniałem w

00:26:05.280 --> 00:26:09.920
pierwszej części, jakby tutaj zamknąć,
więc większa część to zostały w zasadzie

00:26:10.000 --> 00:26:13.840
oddziały 49 Armii i fragmenty 70,
przepraszam, Drugiej Armii

00:26:13.920 --> 00:26:15.160
Uderzeniowej, bo o niej nie wspomniałem.

00:26:15.240 --> 00:26:17.600
Po to, żeby pilnować tego, blokować, żeby.

00:26:17.680 --> 00:26:23.160
Niemcom tam coś do głowy nie strzeliło, bo
była ciekawostka 18 kwietnia, o ile dobrze

00:26:23.280 --> 00:26:27.840
pamiętam, z relacji niemieckich
i ze wspomnień chociażby tam.

00:26:28.680 --> 00:26:35.200
Tam doszło do małego desantu ze strony
Górek Wschodnich pod Górę Źródlaną, bo

00:26:35.280 --> 00:26:37.840
Niemcy chcieli zniszczyć stanowisko
artyleryjskie, które im tam uprzykrza

00:26:37.920 --> 00:26:42.000
życie, strzelając po prostu z tego 22
metrowego wzniesienia najwyższego na

00:26:42.080 --> 00:26:45.040
Wyspie portowej na Wyspę Sobieszewską.

00:26:45.640 --> 00:26:49.360
No i ten desant tam miał miejsce, więc tam
jeszcze Niemcy nie tylko byli blokowani,

00:26:49.440 --> 00:26:53.560
ale też potrafili jakiś tam od czasu
do czasu psikusy Rosjanom zrobić.

00:26:53.640 --> 00:26:57.160
Niemniej jednak większość oddziałów, które
zdobywała ten teren została wycofana na

00:26:57.240 --> 00:27:02.800
Berlin, a tu pozostawiono oddziały do
blokowania i powolnego wypierania

00:27:03.440 --> 00:27:05.000
Niemców na Wyspę Sobieszewską.

00:27:05.080 --> 00:27:09.560
Generalnie 10 kwietnia raczej zakończono
tutaj z tego co mi wiadomo

00:27:09.640 --> 00:27:11.160
walki i to już było blokowanie.

00:27:11.240 --> 00:27:13.160
Po 10 kwietnia wyspa była blokowana.

00:27:13.240 --> 00:27:14.720
Oczywiście ją ostrzeliwano.

00:27:14.800 --> 00:27:18.840
Oczywiście naloty miały tam miejsce, tam
ludzie ginęli, natomiast

00:27:18.920 --> 00:27:19.600
już nie prowadzono.

00:27:19.680 --> 00:27:21.680
Na samej wyspie nie
było działań wojennych.

00:27:21.760 --> 00:27:25.560
Tak, ona do kapitulacji nieuchronnej,
no jakby oczekiwała.

00:27:25.760 --> 00:27:30.240
Z żołnierzami, cywilami większość cywilów
udało się ewakuować, więc myślę, że ten

00:27:30.320 --> 00:27:34.320
plan niemiecki osłony wielkiej
ewakuacji po prostu się powiódł.

00:27:34.560 --> 00:27:38.520
Większość cywilów według zamierzeń
Niemców, została przez morza ewakuowana.

00:27:39.280 --> 00:27:42.720
Tu widzimy.
Przepraszam bardzo, cofnę tutaj.

00:27:42.800 --> 00:27:47.000
Tu widzimy właśnie
główne trasy ewakuacji cywilów i żołnierzy

00:27:47.080 --> 00:27:51.400
przez Wyspę Portową, czyli właśnie przez
Stogi Krakowa, w kierunku tutaj

00:27:51.480 --> 00:27:52.600
dzisiejszej stoczni Wisła.

00:27:52.680 --> 00:27:56.960
Tak, później do Pleszewa na Fort
Fort Pleszewie odgrywał bardzo ważną

00:27:57.040 --> 00:27:58.640
rolę, o której powiem za chwilę.

00:27:59.000 --> 00:28:00.840
I przez te lasy, pod osłoną tych lasów.

00:28:00.920 --> 00:28:04.000
Dlatego detektoryści doskonale na trasach
tej ucieczki po prostu

00:28:04.080 --> 00:28:05.560
wychodziło z ziemi wszystko.

00:28:05.640 --> 00:28:11.360
I to można było też mając kontekst
miejsca, tak jakby i rodzaju znaleziska

00:28:11.440 --> 00:28:13.600
można było sobie budować, jakby tutaj.

00:28:14.200 --> 00:28:16.560
Ta ziemia nadal różne rzeczy.

00:28:16.720 --> 00:28:19.480
Oczywiście i trzeba bardzo uważać, dlatego
że zardzewiała śmierć do tej

00:28:19.560 --> 00:28:20.920
pory tam czyha co chwila.

00:28:21.000 --> 00:28:24.040
Ja tak powiem, że przynajmniej raz w
sezonie przyjeżdża patrol

00:28:24.120 --> 00:28:26.240
policji w okolice Zielonych Wysp.

00:28:26.320 --> 00:28:29.360
Tam ulica Stogi prowadząca do Narodowego
Centrum Żeglarstwa

00:28:29.960 --> 00:28:33.920
I co chwila znajdują albo wędkarze, albo
przypadkowo tam turyści znajdują, albo

00:28:34.000 --> 00:28:37.960
detektoryści zostawiają to i zawiadamiają
jakiś niewybuch niewypał,

00:28:38.240 --> 00:28:39.640
który tam po prostu zalega.

00:28:40.400 --> 00:28:44.320
Tutaj widzimy jeszcze fragment mapy
niemieckiej pokazującej

00:28:44.840 --> 00:28:49.040
już ze wspomnień niemieckich weteranów,
jak wyglądało stanowisko na Riselfeld

00:28:49.120 --> 00:28:52.680
czwartej Dywizji Pancernej,
która broniła podejścia do Stogów i

00:28:52.760 --> 00:28:58.040
również linię obrony na Przeróbce
widzimy między przeróbką a Stogami.

00:28:58.120 --> 00:29:00.440
252 Dywizja Piechoty.

00:29:00.520 --> 00:29:04.520
Tutaj mamy czołg niemiecki na
stanowisku tam w okolicach Riese.

00:29:04.840 --> 00:29:08.720
Czyli właśnie
Rosjanie to opisywali na tych zdjęciach

00:29:08.800 --> 00:29:12.880
powojennych, że to było na zachód od Choj
budę w odległości około 2 3 kilometrów.

00:29:12.960 --> 00:29:18.320
Tak tutaj mamy Hery,
które też tam w okolicach zalęgły i

00:29:18.400 --> 00:29:20.720
porzucono je głównie z
uwagi na brak paliwa.

00:29:20.800 --> 00:29:23.720
Trzeba o tym pamiętać, że głównie pojazdy
Niemcy zostawiali

00:29:23.800 --> 00:29:25.120
oczywiście niszcząc je przy.

00:29:25.200 --> 00:29:28.080
Okazji, a tutaj ponieważ był to.

00:29:29.880 --> 00:29:35.160
Sprzęt bezwieżowy, więc one się nie
nadawały do wykorzystania już po

00:29:36.200 --> 00:29:38.680
chwili, kiedy nie mogły jechać, prawda?

00:29:38.880 --> 00:29:42.160
Tak, tutaj mamy na przykład zdjęcie
Pantery, która została zniszczona

00:29:42.240 --> 00:29:44.320
przez szturmowiki, czyli te dwa.

00:29:44.400 --> 00:29:49.280
Ale te zdjęcia, które pan teraz
pokazuję, to są zdjęcia z Wyspy portowej.

00:29:49.360 --> 00:29:51.000
Proszę przeczytać opis rosyjski.

00:29:51.240 --> 00:29:53.160
Przepraszam, nie wszyscy znają rosyjski.

00:29:53.520 --> 00:30:01.120
To jest tutaj właśnie czołg zniszczony
przez szturmowiki, czyli około trzech

00:30:01.200 --> 00:30:03.240
kilometrów na zachód od budy, czyli.

00:30:03.320 --> 00:30:05.680
Dokładnie jeej budy.
Tak jest.

00:30:06.680 --> 00:30:11.280
Poza tym raporty czwartej armii lotniczej
potwierdzają to także mamy informacje i ze

00:30:11.360 --> 00:30:13.920
zdjęć, i z relacji rosyjskich
i niemieckich opisów.

00:30:14.000 --> 00:30:15.560
Zachodnia część.
To są.

00:30:16.520 --> 00:30:17.080
Stogów.

00:30:17.160 --> 00:30:19.440
Porzucone ciężarówki
w okolicach Choj budę.

00:30:19.520 --> 00:30:26.560
Tak, tutaj mamy
zniszczony transporter opancerzony, też na

00:30:26.640 --> 00:30:29.600
zachód od Choj budę, buda, czyli
od Stogów przez szturmowiki.

00:30:29.680 --> 00:30:31.280
No to to naprawdę była zmora.

00:30:31.360 --> 00:30:36.400
Te samoloty szturmowe zresztą no
Niemcom, ponieważ mieli bardzo dużo

00:30:36.600 --> 00:30:42.280
stanowisk przeciwlotniczych, a armaty też
działa 88 były wykorzystywane doskonale do

00:30:42.360 --> 00:30:46.600
walki na wprost, do niszczenia też
chociażby broni pancernej

00:30:46.760 --> 00:30:47.720
niemieckiej flagi.

00:30:47.920 --> 00:30:52.240
Tak, tak zwane flaki to również
kilka samolotów Rosjanie stracili.

00:30:52.320 --> 00:30:54.080
Co z relacji tej armii wynika?

00:30:54.160 --> 00:30:57.680
Nad Wyspami Portowymi, nad Wyspą
Portową i nad wyspą Sobieszewską.

00:30:57.760 --> 00:31:02.480
No, jeden spadł w okolicach Górek
Zachodnich do zatoki spadły dwa do

00:31:02.560 --> 00:31:04.640
Wisły, jeden na Wyspę Sobieszewską.

00:31:04.720 --> 00:31:06.320
Tam spadł jeden także.

00:31:06.400 --> 00:31:10.920
No tutaj to nie tak, że
piloci rosyjscy bezkarnie sobie

00:31:11.200 --> 00:31:14.840
bombardowali tutaj wojsko, ale też musieli
się liczyć z tym, że artylerzyści

00:31:14.920 --> 00:31:17.280
niemieccy byli doskonale w
strzelaniu i potrafili tam.

00:31:17.360 --> 00:31:23.360
Dlatego w pewnym momencie, od w zasadzie
początku maja przestano w ogóle

00:31:23.440 --> 00:31:24.880
latać na Wyspę Sobieszewską.

00:31:24.960 --> 00:31:26.440
Na Kaczeńcach coś spadło.

00:31:26.520 --> 00:31:32.440
Tak, na kocach spadł jeden z rosyjskich
iłów, który uderzając spadając zahaczył o

00:31:32.520 --> 00:31:37.040
ostatni dom na kaczeńcach i uderzył w
ziemię między ulicą Wosia Budzysza

00:31:37.120 --> 00:31:38.600
a tymi domami przy kaczeńcach.

00:31:38.680 --> 00:31:43.280
Tam do termomodernizacji było widać nawet
ten fragment szczytu odmurowany

00:31:43.360 --> 00:31:45.120
właśnie po tych zniszczeniach.

00:31:45.200 --> 00:31:48.360
Ciało tych dwóch pilotów, bo ich
najczęściej latało, dwóch

00:31:48.760 --> 00:31:50.280
pilotów zostało pochowanych.

00:31:50.360 --> 00:31:52.200
Właśnie tam wrak został oczyszczony.

00:31:52.280 --> 00:31:53.400
Tam w latach 50.

00:31:53.480 --> 00:31:57.880
Wyciągnięto te resztki wraku, a te ciała
tych pilotów przeniesiono na cmentarz

00:31:58.200 --> 00:32:01.320
żołnierzy Armii Czerwonej
tutaj przy Bramie Oliwskiej.

00:32:01.400 --> 00:32:04.520
Tutaj mamy załogę jednego
z tygrysów królewskich.

00:32:04.600 --> 00:32:07.080
Załoga składała się z pięciu osób.

00:32:07.160 --> 00:32:10.480
Tutaj między innymi mamy Karola Bermana,
asa broni pancernej, który

00:32:10.960 --> 00:32:13.960
został ranny właśnie wcześniej w walkach o
Gdynię, a później ciężko

00:32:14.040 --> 00:32:15.600
ranny w walkach na Stogach.

00:32:16.160 --> 00:32:16.960
To jest SS.

00:32:17.080 --> 00:32:21.400
Tak, to jest 53 batalion czołgów ciężkich
SS Chociaż przy tej okazji należałoby

00:32:21.480 --> 00:32:25.000
powiedzieć taką ciekawostkę historyczną,
że czołgiści

00:32:25.720 --> 00:32:30.040
W ramach swojej formacji nosili też trupie
czaszki na kołnierzach i one często przez

00:32:30.120 --> 00:32:33.040
prostych żołnierzy Armii Czerwonej
były identyfikowane jako SS.

00:32:33.120 --> 00:32:35.920
Czyli nie mieli młotów
Thora, tylko te czaszki.

00:32:37.560 --> 00:32:42.520
Tak zwane sig, czyli te runy zwycięstwa są
widoczne na kołnierzykach tych czołgistów,

00:32:42.600 --> 00:32:48.000
więc ewidentnie poza trupią czaszką
wskazującą na rodzaj broni i poza tymi

00:32:48.080 --> 00:32:51.600
właśnie tutaj runami widzimy, że
ewidentnie jest to oddział SS.

00:32:51.680 --> 00:32:56.360
Natomiast prosty żołnierz nawet
był to czołgista nie jest związany z SS

00:32:56.440 --> 00:33:00.680
bez tego, bez tych runów, ale miał czarny
mundur i miał trupią czaszkę, więc

00:33:00.880 --> 00:33:03.080
najczęściej takich czołgistów
do niewoli nie brali.

00:33:03.160 --> 00:33:07.200
Więc oni byli niemieccy czołgiści, dosyć
mocno zmotywowani, żeby bronić się do

00:33:07.280 --> 00:33:11.320
końca, albo uciekać, żeby nie dać
się po prostu wziąć do niewoli.

00:33:12.240 --> 00:33:13.240
Tu jest Karl Broman.

00:33:13.440 --> 00:33:17.160
Przeżył wojnę, pisał wspomnienia, został
technikiem dentystycznym

00:33:17.760 --> 00:33:18.880
na północy Niemiec.

00:33:18.960 --> 00:33:20.240
To jest.

00:33:21.280 --> 00:33:23.720
To nie jest SS.
To jest SS man.

00:33:23.800 --> 00:33:26.520
Miał stopień podporucznika.

00:33:26.640 --> 00:33:29.880
No miał 66 trafień zniszczenia.

00:33:29.960 --> 00:33:33.360
I trzeba powiedzieć przy tej okazji
ciekawostka, że prawdopodobnie on był

00:33:34.320 --> 00:33:38.200
jakby powodem bardzo dużych zniszczeń
brygady pancernej pod Gdynią,

00:33:39.240 --> 00:33:43.480
bo tam on niszczył nie tylko
czołgi rosyjskie, ale też i czołgi.

00:33:43.800 --> 00:33:45.160
No, polskie jednostki także.

00:33:45.240 --> 00:33:49.840
No tutaj
był sprawcą tego, że po zakończeniu walk

00:33:49.920 --> 00:33:55.600
do Gdańska na tą słynną taką paradę i
wciągnięcie biało czerwonej flagi wjechały

00:33:55.680 --> 00:33:58.000
tylko 2 sprawne czołgi brygady pancernej.

00:33:58.080 --> 00:34:02.520
Z ciekawości czym się ta czaszka
pancerniaków różniła od czaszki SS?

00:34:02.920 --> 00:34:06.360
W zasadzie ona była bardzo podobna.

00:34:06.480 --> 00:34:09.160
Także rosyjski prosty żołnierz
nie rozróżniał tam tego.

00:34:09.240 --> 00:34:12.680
Po prostu wszystkich traktował jako
esesmanów i i odpowiednio

00:34:12.760 --> 00:34:14.200
reagował na złapanie ich.

00:34:14.280 --> 00:34:17.560
Tutaj widzimy ulicę Obecną
Stryjowskiego, główna ulica.

00:34:17.640 --> 00:34:20.880
Ja specjalnie mówię Stryjowskiego,
bo ona jest wypaczona.

00:34:21.040 --> 00:34:27.640
Stryjewskiego nigdy się Ten malarz
pedagog, nauczyciel Akademii

00:34:29.080 --> 00:34:30.160
Sztuk Pięknych w Gdańsku.

00:34:30.240 --> 00:34:31.440
On się nigdy tak nie podpisywał.

00:34:31.520 --> 00:34:35.160
Stryjowski malował też
głównie flisaków przy pracy.

00:34:35.240 --> 00:34:39.120
Dlatego główna ulica
tutaj wyspy, na której flisacy

00:34:39.240 --> 00:34:42.040
odpoczywali, został patronem tej ulicy.

00:34:42.200 --> 00:34:43.680
Tutaj mamy ulicę.

00:34:43.760 --> 00:34:48.600
Widzimy w głębi, po prawej
stronie ruiny szkoły.

00:34:48.720 --> 00:34:50.360
To jest dzisiejsza szkoła nr 11.

00:34:50.440 --> 00:34:51.520
Wtedy to była po prostu Schule.

00:34:51.600 --> 00:34:52.600
Ona jest na mapie zaznaczona.

00:34:52.680 --> 00:34:56.320
Tam Później zobaczymy mapkę szczegółową
z lokalizacją tych tygrysów królewskich.

00:34:56.440 --> 00:35:00.280
Widać już czerwonoarmistę, który sobie
maszeruje, czyli jest to po walkach, widać

00:35:00.360 --> 00:35:05.080
po łuskach jak tutaj prowadzono intensywny
ostrzał broni od Stogów, a po prawej

00:35:05.160 --> 00:35:08.800
stronie mamy nasyp ze szczeliny
przeciwlotniczej z 43 roku,

00:35:08.880 --> 00:35:11.040
która zachowała się do dzisiaj.
Przy samej piekarni.

00:35:11.120 --> 00:35:14.360
Dzięki temu można było bardzo
dokładnie zlokalizować to zdjęcie.

00:35:14.440 --> 00:35:17.880
Tutaj mamy to zdjęcie zrobione w drugą
stronę, czyli w stronę ulicy Sówki.

00:35:18.600 --> 00:35:21.640
Po lewej stronie mamy 2 domy, które
zachowały się do dnia dzisiejszego i

00:35:21.720 --> 00:35:27.360
bardzo wyraźnie widać ten nasyp tego
schronu przy przy ulicy Stryjowskiego.

00:35:27.520 --> 00:35:32.120
Tutaj lokalizacja tych na czerwone
kwadraciki pokazująca w którym miejscu te.

00:35:32.520 --> 00:35:36.200
Na przedwojennej mapie Stogów
te wraki czołgów stały.

00:35:37.080 --> 00:35:40.320
No i w głębi ta szkoła, czyli żółta
strzałka pokazuje perspektywę.

00:35:40.960 --> 00:35:45.600
To już jest zdjęcie powojenne pokazujące
polskich żołnierzy przy fotografujących

00:35:45.680 --> 00:35:47.400
się przy tym pancernym potworze.

00:35:47.480 --> 00:35:51.120
Tak, w głębi dom, który zachował
się do dnia dzisiejszego.

00:35:51.560 --> 00:35:54.160
Ale to jest jeden z tych czołgów,
który widzieliśmy przed chwilą.

00:35:54.240 --> 00:35:58.800
Dokładnie to jest zdjęcie
z zimy 45 na 46 rok.

00:35:58.880 --> 00:36:03.600
Czołgi zostały pocięte na złom dopiero w
47 roku, dlatego że one po pierwsze

00:36:03.680 --> 00:36:05.280
stały na poboczu, więc nie przeszkadzały.

00:36:05.360 --> 00:36:08.440
Były inne, ważniejsze działania w Gdańsku
niż zajmowanie się jakimiś

00:36:08.520 --> 00:36:09.480
tam wrakami po lasach.

00:36:09.560 --> 00:36:12.160
Czy
nie można było absolutnie ich przeholować,

00:36:12.240 --> 00:36:13.760
więc zostały pocięte na miejscu palnikami?

00:36:13.840 --> 00:36:19.560
Ten dom w tle, on jest w jednym większym
prostokącie i potem jest

00:36:19.760 --> 00:36:21.400
wewnętrzny, mniejszy prostokąt, tak.

00:36:21.480 --> 00:36:26.000
Jak ja to wykadrowałem dziurę potężną
po uderzeniu pocisku tak rosyjskiego.

00:36:26.920 --> 00:36:30.160
Ale nie wiemy czy to czy
to był artyleryjski czy.

00:36:30.800 --> 00:36:34.600
Przy takiej wielkości to trzeba
założyć, że to był duży kaliber.

00:36:34.840 --> 00:36:36.560
Bomba to nie była.
Bomba, to.

00:36:36.680 --> 00:36:37.960
By rozniosło dom.

00:36:38.040 --> 00:36:40.040
Troszeczkę inne by tutaj były zniszczenia.

00:36:40.120 --> 00:36:43.640
Natomiast do termomodernizacji tego
budynku, bo w tej chwili on jest obłożony

00:36:43.880 --> 00:36:48.760
już elewacją nową, to widać było po prostu
tą potężną zamurówkę tuż przy oknie.

00:36:49.640 --> 00:36:54.240
Z kolei jeden kwadracik na lufie pokazuje
również ilość trafień na tym czołgu i po

00:36:54.320 --> 00:36:57.720
ilości tam można było policzyć,
że to zgadzało się jakby z czołgiem

00:36:57.800 --> 00:37:01.440
Bermana, że to był prawdopodobnie ten
czołg Karla Bermana, który został

00:37:01.520 --> 00:37:03.120
tu ranny, ewakuowany z załogą.

00:37:03.200 --> 00:37:05.680
Te czołgi porzucono dlatego, że
one już też nie miały paliwa.

00:37:05.840 --> 00:37:07.600
Poza tym ważna sprawa.

00:37:08.160 --> 00:37:12.560
Prom, który ewakuował wojsko i
ludność na Wyspę Sobieszewską.

00:37:12.920 --> 00:37:14.880
On miał 50 ton nośności go.

00:37:14.960 --> 00:37:16.600
Później zatopiono ładunkami saperskimi.

00:37:16.680 --> 00:37:20.200
Wrak znaleziono chyba w 2010 roku.
Podniesiono go.

00:37:20.280 --> 00:37:24.800
Niestety poszedł na złom, bo uważano,
że to jest konstrukcja jakaś powojenna.

00:37:24.880 --> 00:37:28.960
Natomiast z założenia nie było możliwości
ewakuowania tych czołgów na Wyspę

00:37:29.040 --> 00:37:30.760
Sobieszewską, bo po
prostu były za ciężkie.

00:37:31.320 --> 00:37:33.120
Zostawiono je.
Układ jezdny został.

00:37:33.200 --> 00:37:35.040
Nośność promu 50 ton, a.

00:37:35.120 --> 00:37:36.160
Czołgi 70.

00:37:36.720 --> 00:37:39.320
Tutaj widać żołnierzy dalej,
którzy sobie tu zwiedzają.

00:37:39.400 --> 00:37:43.840
Właśnie tutaj te tygrysy królewskie
to jest ten dom dzisiaj Tak to wygląda

00:37:43.920 --> 00:37:45.400
jeszcze przed termomodernizacją.

00:37:46.480 --> 00:37:51.520
Ciekawostka Rosjanie głównie walki w
Gdańsku prowadzili, bo tam później widzimy

00:37:51.600 --> 00:37:58.160
czołgi typu T-34 albo ten
IS 2 to były czołgi, które już

00:37:58.240 --> 00:37:59.320
wjechały po zakończeniu walk.

00:37:59.400 --> 00:38:03.200
Natomiast głównie i z relacji rosyjskich,
z dokumentów i ze zdjęć

00:38:04.280 --> 00:38:09.120
i widzimy, że głównie działania bojowe w
Gdańsku Rosjanie prowadzili na sprzęcie

00:38:09.200 --> 00:38:13.480
amerykańskim, Czyli to są Shermany,
główne uderzenie od strony

00:38:13.560 --> 00:38:16.400
Kartuskiej, tam chyba dwa wraki też.

00:38:17.000 --> 00:38:22.600
No i oczywiście Isu 122 i 150, czyli
zlokalizować działa samobieżne.

00:38:22.680 --> 00:38:24.240
To miejsce gdzie jest.

00:38:24.320 --> 00:38:25.880
Gdzie było zrobione to zdjęcie?

00:38:26.120 --> 00:38:28.400
Tego akurat nie, ale innych zdjęć tak.

00:38:28.480 --> 00:38:35.080
Między innymi nas tą giewnej wypalony wrak
Isu 120 czy chociażby na Długim Targu.

00:38:35.160 --> 00:38:39.440
Tam też są dwa działa samobieżne rosyjskie
spalone przed Bramą Zieloną

00:38:39.800 --> 00:38:40.800
w okolicach stoczni.

00:38:40.880 --> 00:38:44.680
Tak, Także no tu można było dzięki tym
zachowanym zdjęciom zlokalizować te

00:38:44.760 --> 00:38:47.800
wraki i zidentyfikować rodzaj sprzętu.

00:38:47.880 --> 00:38:56.440
Proponuję w tym momencie przerwać
to w tym teraz kończymy drugą część naszej

00:38:56.520 --> 00:39:02.120
opowieści i przystąpimy jutro do części
trzeciej i ostatniej

00:39:02.760 --> 00:39:04.800
wielkiego finału Wielkiego Finału.

00:39:04.880 --> 00:39:07.680
Tak, na Wyspie Sobieszewskiej,
Szanowni Państwo.

00:39:08.120 --> 00:39:17.240
Nasz gość Rafał Jan Krauze historyk,
regionalista, przewodnik turystyczny i.

00:39:17.320 --> 00:39:18.960
Nauczyciel.
I nauczyciel.

00:39:19.120 --> 00:39:19.920
Trudnej młodzieży.

00:39:20.280 --> 00:39:24.920
Ale przede wszystkim
wielki pasjonat historii, mieszkaniec

00:39:25.000 --> 00:39:30.360
Stogów i przez to też pasjonat historii
Gdańska i Stogów w szczególności.

00:39:30.920 --> 00:39:33.040
Na jednej wyspie mieszkam, na drugiej
pracuję, więc jestem

00:39:33.120 --> 00:39:34.400
wyspiarze w 100 procentach.

00:39:35.280 --> 00:39:37.480
Kogo ta opowieść wciągnęła?

00:39:37.880 --> 00:39:42.200
No to nie muszę zachęcać,
a innych zachęcam.

00:39:42.280 --> 00:39:48.120
Jutro o tej samej porze trzecia część
finałowa naszej opowieści

00:39:48.600 --> 00:39:56.200
o tym, jak ten historyczny
stary Gdańsk, zdominowany przez

00:39:56.600 --> 00:40:01.520
no od końca XVIII wieku przez Niemców.

00:40:02.280 --> 00:40:05.640
No jak spotkał swój los, swoją zagładę.

00:40:06.200 --> 00:40:08.520
Dziękuję za uwagę.
Do zobaczenia.

00:40:09.040 --> 00:40:10.520
Do zobaczenia.
Roman Daszczyński.