WEBVTT

00:00:00.500 --> 00:00:10.000
W imieniu Fundacji imienia Arkadiusza Rybickiego

00:00:10.045 --> 00:00:10.405
witam Państwa bardzo serdecznie na 86.Salonie Młodopolskim.

00:00:10.450 --> 00:00:20.000
Dzisiejszy salon jest wokół czy na
kanwie książki Andrzeja Zarębskiego

00:00:20.150 --> 00:00:25.000
"Między Grudniem a grudniem:
Zapiski z internowania".

00:00:26.150 --> 00:00:33.000
Jest to swego rodzaju eksperyment,
bo mamy trzech znamienitych gości,

00:00:33.001 --> 00:00:38.000
którzy poprowadzą to spotkanie,
natomiast nie ma autora.

00:00:38.500 --> 00:00:43.000
O tym za chwilę powie Joasia.

00:00:43.001 --> 00:00:47.000
Nasze spotkanie
poprowadzi Andrzej Kasperek.

00:00:47.001 --> 00:00:55.000
Głównym moderatorem czy
mówcą będzie Jacek Merkel,

00:00:55.001 --> 00:01:00.000
a Adzik Zawistowski
pochyli się nad książką.

00:01:00.001 --> 00:01:04.000
Nasze spotkania to jest taka formuła,

00:01:04.001 --> 00:01:10.000
są współfinansowane z
budżetu Miasta Gdańska.

00:01:10.001 --> 00:01:13.000
Bardzo serdecznie jeszcze
raz wszystkich witam.

00:01:13.200 --> 00:01:18.000
Cieszę się, że jest tak dobra frekwencja
i poproszę Joannę o dwa słowa.

00:01:18.001 --> 00:01:20.000
Dziękuję.

00:01:23.900 --> 00:01:26.026
Dzień dobry Państwu, witam
wszystkich bardzo serdecznie

00:01:26.050 --> 00:01:30.000
i bardzo dziękuję, że zechcieli
Państwo przybyć tu dzisiaj do nas.

00:01:30.600 --> 00:01:34.000
Zwłaszcza, że część z Państwa
przyjechała naprawdę z bardzo daleka

00:01:34.150 --> 00:01:37.000
i wiem, że to się wiązało
z licznymi zabiegami,

00:01:37.525 --> 00:01:39.000
żeby to w ogóle było możliwe.

00:01:39.250 --> 00:01:43.000
Przykro mi, że ja muszę Państwa
przywitać zamiast Andrzeja,

00:01:43.200 --> 00:01:47.000
ale on sam nie jest
w stanie, niestety.

00:01:47.001 --> 00:01:51.000
Ja chyba się wzruszam za bardzo.

00:01:52.125 --> 00:01:54.000
Z pewnością rozmawialiśmy z nim o tym.

00:01:54.001 --> 00:01:57.000
On się bardzo cieszy,
że to spotkanie jest.

00:01:57.300 --> 00:02:01.000
Bardzo się cieszy, że się udało
książkę wydać, że ona się pojawiła.

00:02:01.400 --> 00:02:04.000
Ma nadzieję, że ona będzie dla Państwa

00:02:04.001 --> 00:02:07.000
naprawdę ciekawą lekturą
z wielu różnych względów

00:02:07.300 --> 00:02:09.000
i to jest w tym
wszystkim najważniejsze.

00:02:11.300 --> 00:02:15.000
Naprawdę liczę na to,
że to dzisiejsze spotkanie

00:02:15.100 --> 00:02:18.000
będzie dla nas wszystkich
ciekawym czasem

00:02:18.200 --> 00:02:21.000
i będzie miłym wspomnieniem kiedyś.

00:02:21.625 --> 00:02:24.000
A Andrzej kłania się
Państwu bardzo nisko

00:02:24.050 --> 00:02:27.000
i serdecznie wszystkim
za przybycie dziękuję.

00:02:28.000 --> 00:02:29.565
[oklaski]

00:02:32.075 --> 00:02:39.000
Dobry wieczór Państwu.

00:02:39.300 --> 00:02:43.000
Nie wiem, pozwolicie
Państwo, że będziemy prowadzili

00:02:43.225 --> 00:02:47.000
to spotkanie na siedząco,
bo operowanie okularami,

00:02:47.001 --> 00:02:51.000
książką, mikrofonem to jest
taka dość karkołomna historia.

00:02:51.001 --> 00:03:00.000
Ja chciałbym rozpocząć to
spotkanie od wiersza Słowackiego.

00:03:00.175 --> 00:03:05.000
Myślę, że Andrzej, który w
swojej książce wielokrotnie

00:03:05.775 --> 00:03:11.000
pisze o romantyzmie polskim,
nie będzie miał mi tego za złe.

00:03:12.700 --> 00:03:19.000
Wielcyśmy byli i śmieszniśmy byli,
Bośmy się duchem bożym tak popili,

00:03:19.001 --> 00:03:23.000
Że nam pogórza, ojczyste
grobowce przy dźwiękach fletni

00:03:23.001 --> 00:03:28.000
skakały jak owce,
A górom onym skaczącym

00:03:28.001 --> 00:03:31.000
na głowie - stali olbrzymy
miecza aniołowie.

00:03:31.001 --> 00:03:35.000
Ustały dla nas bić godzin zegary,

00:03:35.001 --> 00:03:39.000
Duch nie znał czasu,
a czas nie miał miary;

00:03:39.550 --> 00:03:43.000
Szedł błyskawicą do
wieczności progu

00:03:43.450 --> 00:03:46.000
Duch- a stał wieczność- kiedy stanął w Bogu.

00:03:46.900 --> 00:03:53.000
Zaprawdę powiem, bracia moi mili,
żeśmy się duchem przeświętym popili.

00:03:53.100 --> 00:04:01.000
Teraz jesteśmy z ducha wytrzeźwieni,
Bracia rozumni- czciciele pieczeni...

00:04:01.001 --> 00:04:06.000
W głowach się nie ćmi,
jak pierwej słonecznie,

00:04:06.001 --> 00:04:09.000
Fletnie nie grają,
mogiły spią wiecznie,

00:04:09.650 --> 00:04:16.000
Czas nasz zgodzony z ziemi
zegarami- stoim i spiemy...

00:04:16.450 --> 00:04:19.000
A świat spi pod nami.

00:04:20.050 --> 00:04:25.000
Przygotowałem sobie
tutaj życiorys Andrzeja,

00:04:25.001 --> 00:04:28.000
ale to chyba nie
bardzo jest na miejscu,

00:04:28.001 --> 00:04:31.000
żebym państwu ten
życiorys teraz odczytywał,

00:04:31.001 --> 00:04:34.000
bo skoro tu przyszliście,
to wiecie kim jest autor

00:04:34.001 --> 00:04:42.000
i na pewno też macie jakiś osobisty
stosunek do autora tej oto książki,

00:04:42.001 --> 00:04:48.000
o której dzisiaj postaramy
się troszkę powiedzieć.

00:04:49.200 --> 00:04:57.000
Dla wielu z nas tu obecnych Andrzej
to po prostu kolega ze studiów.

00:04:57.200 --> 00:05:02.000
Tam się poznaliśmy
na Filologii Polskiej.

00:05:02.001 --> 00:05:07.000
Andrzej był rok wyżej ode
mnie, na roku z Pawełem Kille,

00:05:07.001 --> 00:05:11.000
z Szymonem, który
tutaj gdzieś jest obecny.

00:05:11.001 --> 00:05:14.000
[niezrozumiałe pytanie z sali]

00:05:14.500 --> 00:05:16.000
Tak?

00:05:16.800 --> 00:05:24.000
Z Kwiryną, z Gabrysią,
długo by wymieniać.

00:05:24.375 --> 00:05:29.000
Zapisaliśmy się na
seminarium profesor Janion

00:05:29.600 --> 00:05:37.000
i to było dla nas takie ważne
przeżycie, takie formacyjne.

00:05:37.675 --> 00:05:45.000
Andrzej skończył studia,
pozaliczał wszystko,

00:05:45.001 --> 00:05:49.000
ale tak jak to wielu
studentom zawsze się zdarza,

00:05:49.200 --> 00:05:54.000
miało opóźnienie w
pisaniu pracy magisterskiej.

00:05:54.150 --> 00:05:59.000
Te prace się piszą
zawsze na filologii trudno.

00:05:59.600 --> 00:06:03.000
I kiedy popracował
chwilę jako nauczyciel,

00:06:03.075 --> 00:06:10.000
przyszła Solidarność i on
szybko, tak jak wielu jego kolegów,

00:06:10.600 --> 00:06:17.000
w tę Solidarność mocno się
zaangażował w pracę w biurze prasowym.

00:06:18.000 --> 00:06:20.000
Redaktor naczelny
serwisu informacyjnego,

00:06:20.001 --> 00:06:24.000
ale jeszcze wcześniej był
przecież jednym z założycieli

00:06:24.001 --> 00:06:31.000
Niezależnego Zrzeszenia
Studentów, redaktorem pisma Reduta.

00:06:31.450 --> 00:06:40.000
I ta jego działalność tak
mocna, tak intensywna

00:06:41.050 --> 00:06:47.000
została przerwana 13
grudnia roku pamiętnego.

00:06:49.150 --> 00:06:55.000
Zostaje aresztowany wraz z
kolegami, kiedy wraca do biura.

00:06:59.300 --> 00:07:09.000
Areszt w Pruszczu Gdańskim,
a później Strzebielinek.

00:07:09.700 --> 00:07:14.000
Strzebielinek, gdzie spędzi 354 dni,

00:07:14.001 --> 00:07:18.000
czyli prawie dokładnie
cały rok kalendarzowy.

00:07:19.125 --> 00:07:26.000
I ten Strzebielinek
to jest to miejsce,

00:07:26.001 --> 00:07:34.000
gdzie powstają te zapiski,
które jak widzicie Państwo

00:07:34.001 --> 00:07:41.000
i myślę, że już macie książkę
w ręku, to jest 650 stron.

00:07:41.050 --> 00:07:48.000
To jest bardzo gruby tom, który
powstał w sposób szczególny,

00:07:48.001 --> 00:07:54.000
bo to są karteczki, zapiski
robione na karteczkach,

00:07:54.001 --> 00:08:00.000
coś w rodzaju grypsów,
przemycanych po prostu w majtkach.

00:08:00.950 --> 00:08:10.000
W czasie widzeń przekazywanych
żonie, znajomym, przyjaciołom.

00:08:12.000 --> 00:08:16.199
I później te zapiski
tak po prostu sobie

00:08:16.211 --> 00:08:20.000
gdzieś w jakimś
tam kartonie leżały.

00:08:20.001 --> 00:08:30.000
Andrzej nie chciał,
żeby je wydrukowano.

00:08:31.000 --> 00:08:39.000
Miał jakieś swoje
powody, miał jakieś

00:08:39.001 --> 00:08:42.000
pewnie argumenty,
żeby tego nie ruszać.

00:08:43.850 --> 00:08:48.000
I kiedy z Joanną
rozmawiałem o tej książce,

00:08:48.001 --> 00:08:51.000
to powiedziałem, że
przede wszystkim to

00:08:51.001 --> 00:08:53.000
szkoda, że one się
ukazują tak późno.

00:08:53.001 --> 00:08:58.000
Jednak minęło
od cholery lat, 40 lat.

00:08:58.025 --> 00:09:05.000
Ale z drugiej strony, kiedy
zacząłem głębiej nad tym rozmyślać,

00:09:05.001 --> 00:09:10.000
to doszedłem do
wniosku, że może to nic

00:09:10.001 --> 00:09:12.000
takiego się nie stało,
że one tyle przeleżały.

00:09:12.400 --> 00:09:22.000
Bo tych różnych dzienników z
internowania trochę się ukazało.

00:09:22.001 --> 00:09:27.000
Pierwszy chyba był ten Dziennik
Woroszylskiego, poetycki,

00:09:27.001 --> 00:09:32.000
bo o którym Andrzej tutaj
wspomina, że go miał okazję czytać.

00:09:37.343 --> 00:09:46.000
Wszystkie one są oczywiście i
chudsze od książki Andrzeja i inne.

00:09:47.950 --> 00:09:53.000
To jest naprawdę duża
książka, nie tylko objętościowo

00:09:53.625 --> 00:09:57.000
i chyba zupełnie do
niczego niepodobna.

00:09:59.150 --> 00:10:06.000
Bo Andrzej zaczyna takim
rzetelnym opisem aresztowania,

00:10:06.001 --> 00:10:12.000
przewiezienia do Strzebielinka,
tej niepewności, gdzie w ogóle trafi.

00:10:12.500 --> 00:10:14.860
I myślę, że na tej
sali jest parę osób,

00:10:14.872 --> 00:10:17.000
które siedziało w
budzie milicyjnej

00:10:17.001 --> 00:10:23.000
i nie wiedziało w tę grudniową
noc, gdzie ta buda ich zawiezie.

00:10:23.001 --> 00:10:26.000
A jak buda wjeżdżała w
jakieś zalesione tereny,

00:10:26.001 --> 00:10:32.000
to dla niektórych było pytanie,
czy to nie będzie ostatni postój.

00:10:32.001 --> 00:10:39.000
To była ta bardzo niemiła niepewność.

00:10:39.250 --> 00:10:44.000
I później opisuje pierwsze
dni w Strzebielinku,

00:10:44.600 --> 00:10:49.000
kiedy jeszcze nikt nie wie, czym
w zasadzie jest obóz internowania.

00:10:49.001 --> 00:10:54.000
To zresztą też nie jest oficjalna
nazwa tych obiektów zamkniętych.

00:10:55.000 --> 00:11:02.000
Kiedy ci klawisze, którzy są zwykłymi
pracownikami służby więziennej,

00:11:03.150 --> 00:11:08.000
nie wiedzą, jak się odnosić
do tych zatrzymanych,

00:11:08.250 --> 00:11:12.000
bo przecież nie są to jacyś przestępcy,
z którymi mieli do czynienia.

00:11:12.325 --> 00:11:15.000
Nie ma jeszcze żadnego regulaminu.

00:11:15.225 --> 00:11:21.000
Komendant straszy
zatrzymanych, że wyciągnie

00:11:21.100 --> 00:11:23.000
kary wobec nich, zastosuje
kary regulaminowe.

00:11:23.001 --> 00:11:25.000
Jakie to mają być niby kary?

00:11:25.300 --> 00:11:32.000
I w pewnym momencie gdzieś
po stu stronach ta opowieść się,

00:11:32.650 --> 00:11:39.000
taka kronikarska,
rzetelna, bardzo urywa.

00:11:40.100 --> 00:11:50.000
I zaczyna się ta część, którą Andrzej
nazwał "Małe formy internowane".

00:11:52.000 --> 00:11:56.000
I za chwilę powiem
troszkę więcej o tej części,

00:11:56.250 --> 00:12:03.000
ale myślę, że nie wypada,
żebym ja tutaj tak długo gadał.

00:12:03.001 --> 00:12:08.000
Nie wiem, czy pan
Jacek, czy Adzik teraz...

00:12:08.001 --> 00:12:11.000
Znaczy jak ja zacznę
mówić, to trochę potrwa.

00:12:11.050 --> 00:12:13.000
To bardzo dobrze.

00:12:19.250 --> 00:12:23.000
Oczywiście też się zastanawiałem,
z czym ja tutaj mam do czynienia.

00:12:23.450 --> 00:12:28.000
To jest, znalazłem takie określenie.

00:12:28.200 --> 00:12:30.000
Mianowicie to mi
przypomina archeologię.

00:12:30.550 --> 00:12:33.000
Znaczy jest jakaś
starożytna gdzieś tam osada,

00:12:33.500 --> 00:12:36.203
ludzie coś tam robią,
tworzą te garnki,

00:12:36.215 --> 00:12:39.000
lepią te oszczepy i
tak dalej, umierają.

00:12:39.250 --> 00:12:44.000
Ginie to w jakimś torfowisku i
po iluś tam latach zostaje odkryte

00:12:44.200 --> 00:12:48.000
w tej gablocie, w muzeum,
wystawione i czy to jest prawda?

00:12:48.450 --> 00:12:52.000
To jest prawda, jeśli się
z tego prawdę tam odkryje.

00:12:52.001 --> 00:12:55.000
I tak samo Andrzej, tylko
Andrzej to jest archeolog myśli.

00:12:56.200 --> 00:12:59.809
Więc sobie jest ta
myśl Andrzejowa, którą

00:12:59.821 --> 00:13:03.000
on tam obudowuje
czule, opracowuje,

00:13:03.001 --> 00:13:10.000
chowa, trafia to w to torfowisko i
po iluś tam latach na światło dzienne.

00:13:10.001 --> 00:13:14.000
I to jest, ja takie miałem...
Czy to jest prawda?

00:13:14.500 --> 00:13:17.000
To oczywiście jest prawda i
oczywiście nie jest prawda.

00:13:18.200 --> 00:13:21.000
Znaczy prawda o Strzebielinku
moim zdaniem nigdy nie powstanie,

00:13:21.001 --> 00:13:25.000
bo to nikogo nie interesuje
w sensie jakiejś syntezy.

00:13:25.800 --> 00:13:31.000
Tych wspomnień jest tam ileś,
jest znana książka Andrzej Cieńskiego,

00:13:31.001 --> 00:13:34.000
Kinaszewskiego, tutaj Woroszylski,
pamiętam, że Tadeusz Mazowiecki

00:13:34.001 --> 00:13:38.000
robił wspomnienia, teraz
Andrzej, archeolog myśli.

00:13:38.001 --> 00:13:42.000
Natomiast syntezy nie, ja
pamiętam, że miałem takie spotkanie,

00:13:42.001 --> 00:13:44.000
teoretycznie to historycy
powinni się tym zająć.

00:13:44.001 --> 00:13:48.000
I miałem do czynienia z
historykiem wiele lat temu,

00:13:48.001 --> 00:13:52.000
to pod koniec lat 90-tych, to
jest bardzo tytułowany teraz

00:13:52.500 --> 00:13:58.000
profesor, ceniony w niektórych
środowiskach i tam był zainteresowany

00:13:58.001 --> 00:14:00.000
rozmową ze mną, to
tamto, siamto i tak dalej.

00:14:00.025 --> 00:14:03.000
Daje mi książkę na koniec, że
on tu właśnie napisał książkę,

00:14:03.050 --> 00:14:06.000
dobrze rzucam książkę w
kąt, ale tam chwyciłem, patrzę,

00:14:06.001 --> 00:14:10.000
jest jeden rozdział pod tytułem Strzebielinek,
więc zainteresowałem się,

00:14:10.050 --> 00:14:13.000
czytam z rosnącym zdumieniem,
siedziałem w innym obozie.

00:14:14.050 --> 00:14:18.000
Cóż to było? Mianowicie
ten wówczas doktor po prostu

00:14:18.150 --> 00:14:23.000
wparował do IPN-u, znalazł na półce
tam metr akt tajnych współpracowników

00:14:23.001 --> 00:14:26.000
wśród internowanych i
po prostu wziął to przepisał.

00:14:26.750 --> 00:14:31.000
To było, ja jeszcze wtedy byłem naiwny,
sądząc, że miałem inne wyobrażenie

00:14:31.001 --> 00:14:36.000
o pracy historyków, więc mówię,
wie pan, to o Strzebielinku

00:14:36.001 --> 00:14:39.000
nie mówi kompletnie nic,
natomiast tu mówi bardzo dużo,

00:14:39.001 --> 00:14:43.000
może tak się wyrażę, jakości
doniesień agenturalnych.

00:14:43.001 --> 00:14:44.655
I ma pan wyjątkową
sytuację, że przecież

00:14:44.667 --> 00:14:46.000
Strzebielinek niech pan potraktuje

00:14:46.001 --> 00:14:51.000
jako pewną próbkę z tego wszystkiego,
przecież ci ludzie w Strzebielinku

00:14:51.001 --> 00:14:55.000
wszyscy żyją, mówią po polsku,
można ich ankietować, zobaczyć,

00:14:55.150 --> 00:14:58.000
jak te wydarzenia de facto wyglądały
lub wyglądały z punktu widzenia

00:14:58.001 --> 00:15:02.000
wielu świadków i jak one są
przedstawiane w tych raportach

00:15:02.001 --> 00:15:04.617
tajnej policji i, że oni
na podstawie tych

00:15:04.629 --> 00:15:07.000
raportów kompletnie
nic nie wiedzieli

00:15:07.001 --> 00:15:10.000
albo widzieli zupełnie fałszywie.
To mnie nie interesuje,

00:15:10.001 --> 00:15:14.000
ja tylko oczami SB. Okay. Krótko
mówiąc, to nie jest interesujące.

00:15:14.001 --> 00:15:15.826
Więc i moja
opowieść, nie będę się

00:15:15.838 --> 00:15:18.000
tutaj udawał, że ja
chcę zrobić opowieść

00:15:18.001 --> 00:15:23.000
jakąś tam syntetyczną,
nie, to będzie moja opowieść.

00:15:24.500 --> 00:15:30.000
Seneka, mędrzec i mistrz, nie tylko
mój, mówi, żeby unikać melancholików

00:15:30.100 --> 00:15:33.000
i malkontentu, bo nawet
jeśli to jest sympatyczny człowiek,

00:15:33.175 --> 00:15:37.000
jakiś tam przyjaciel, to zamęczy.
Do więzienia się pakuje,

00:15:37.001 --> 00:15:41.000
człowiek tak, nie ma na to
wpływu, ale można mieć szczęście.

00:15:41.150 --> 00:15:44.000
Ja miałem szczęście, że
siedziałem wśród fajnych ludzi,

00:15:44.001 --> 00:15:47.000
między innymi z Andrzejem.
Ja uważam, mój pobyt w Strzebielinku

00:15:47.001 --> 00:15:53.000
to jest, ja to mile wspominam,
mówiąc krótko. Owszem, owszem,

00:15:53.250 --> 00:15:58.000
koszty ponosiła moja żona i
nie mówię tego, dla jakiegoś,

00:15:58.001 --> 00:16:05.000
zawsze tak mówiłem, tak uważam i tak
jest. I dzięki jej postawie, również,

00:16:05.550 --> 00:16:10.000
i dzięki ludziom, którzy jej
pomagali, ja miałem komfort,

00:16:10.001 --> 00:16:13.000
którego wielu ludzi nie
miało, wielu kolegów nie miało.

00:16:13.150 --> 00:16:16.000
W Strzebielinku, jak żeśmy
zrobili morfologię zatrzymanych,

00:16:16.050 --> 00:16:19.000
tośmy wyciągnęli taki wniosek.
List internowanych był robiony

00:16:19.125 --> 00:16:26.000
gdzieś na początku 81' roku,
wyraźnie przed kryzysem tym bydgoskim

00:16:26.600 --> 00:16:31.000
i później tak od niechcenia, mówiąc
językiem wojskim, unacześniany.

00:16:31.050 --> 00:16:35.000
To znaczy w Strzebielinku zjawiło się
mnóstwo zupełnie przypadkowych ludzi.

00:16:35.001 --> 00:16:38.000
Znaczy przypadkowych w tym sensie,
na przykład ze Stoczni Gdańskiej

00:16:38.150 --> 00:16:43.000
to byli ludzie bardzo aktywni na
początku, a w tym okresie tam już koniec.

00:16:43.500 --> 00:16:47.000
Oni się tam znaleźli zupełnie jakby
w innej sytuacji psychologicznej,

00:16:47.001 --> 00:16:54.000
jak ja na przykład. Zrobiliśmy
badania socjologiczne w Strzebielinku,

00:16:54.001 --> 00:16:58.000
bo akurat siedział socjolog,
Mietek Kukowa,

00:16:58.001 --> 00:17:01.000
przyszedł do mnie, mówi, że ma
taki pomysł, że to można by zrobić,

00:17:01.001 --> 00:17:02.941
bo oni się na tym
zna, trzeba by ankiety,

00:17:02.953 --> 00:17:05.000
ta ankieta odpowiednio
trzeba skonstruować,

00:17:05.001 --> 00:17:07.686
żeby tak, dobra, rób,
próbka z populacji,

00:17:07.698 --> 00:17:10.000
żeby była właściwa,
zrobił, wyniki.

00:17:10.200 --> 00:17:16.000
Wyniki są takie, Andrzej zresztą
w tym jednym z tych swoich myśli,

00:17:16.001 --> 00:17:20.000
archolog myśli tu
przeniesionych, to o tym mówi.

00:17:20.500 --> 00:17:22.988
Jedna czwarta internowanych
to są pragmatycy,

00:17:23.000 --> 00:17:25.000
jedna czwarta to
są fundamentaliści,

00:17:25.075 --> 00:17:29.000
połowa to są rozdarci. Kto to jest
pragmatyk? Ja jestem typowy pragmatyk,

00:17:29.200 --> 00:17:31.684
Andrzej też zresztą.
To znaczy nie miał

00:17:31.696 --> 00:17:35.909
wpływu na to, że został internowany,
nie ma wpływu na to, kiedy wyjdzie i

00:17:35.921 --> 00:17:38.000
ten czas trzeba w
jakiś sensowny sposób

00:17:38.050 --> 00:17:42.000
zagospodarować, żeby wyjść
z tego z podniesioną głową,

00:17:42.001 --> 00:17:46.000
żeby nie zrobić żadnych głupich
rzeczy, ale żeby wyciągnąć z tego

00:17:46.075 --> 00:17:50.000
maksimum korzyści.
Fundamentalista dokładnie przeciwnie,

00:17:50.001 --> 00:17:54.000
a zresztą pragmatyk w stosunku
do strażnika to mówi pan,

00:17:54.100 --> 00:18:00.000
skutkiem tego też słyszy pan, a
fundamentalista w oczach którego

00:18:00.001 --> 00:18:04.000
pragmatyk to jest w ogóle
zdrajca, trzeba tu walczyć.

00:18:04.001 --> 00:18:08.000
Bardzo często ma potrzebę
jakiegoś zbiorowego działania,

00:18:08.001 --> 00:18:14.000
pomijając zbiorowe śpiewanie,
to jeszcze jakieś tam, w każdym razie

00:18:14.400 --> 00:18:18.000
w opinii z kolei pragmatyków
fundamentalista to jest jakieś

00:18:18.001 --> 00:18:22.000
wykopalisko pradziejów, jakiś
mamut, tam konfederacja barska

00:18:22.001 --> 00:18:25.578
zupełnie bezużyteczne,
ale ma takie same

00:18:25.590 --> 00:18:31.389
prawo reagować na nienormalną
sytuację inaczej, ale też ma prawo.

00:18:31.401 --> 00:18:34.000
To znaczy jeżeli jesteśmy
w nienormalnej sytuacji

00:18:34.001 --> 00:18:38.000
to radzimy sobie w różny sposób, te
frustracje mogą różnie się objawiać,

00:18:38.150 --> 00:18:42.000
połowa to są rozdarci, czyli tacy,
którzy się zachowują jak pragmatycy,

00:18:42.200 --> 00:18:50.000
a krzyczą jak fundamentaliści.
To akurat wiem, bo uczestniczę.

00:18:50.001 --> 00:18:55.000
A czy to też jest cała prawda o
Strzebielinku? Też oczywiście nie.

00:18:55.200 --> 00:19:00.000
Odnosząc się do tej archeologii
andrzejowej, czyli tam do tych miejsc,

00:19:00.001 --> 00:19:04.000
to jest wiele, jak ja biorę
taką jedną andrzejową myśl,

00:19:04.001 --> 00:19:08.000
tą taką właśnie przechowaną
w tym torfowisku wychodzi

00:19:08.001 --> 00:19:11.026
i patrzę,
faktycznie grypsy Cyprian,

00:19:11.038 --> 00:19:14.000
Fryderyk to ja z
Andrzejem Miczanowskim,

00:19:14.001 --> 00:19:18.000
żeśmy wymieniali takie
grypsy, Andrzej o tym pisze.

00:19:18.400 --> 00:19:24.000
Klub wielbicieli własnych żon,
Małgosia, klub wielbicieli własnych żon.

00:19:24.100 --> 00:19:25.880
Aram Rybicki i
ja założyliśmy taki

00:19:25.892 --> 00:19:28.000
klub, bo ja się w mojej
żonie zakochałem

00:19:28.001 --> 00:19:32.000
w najnormalniejszym świecie, co z kolei
w opinii Andrzeja to było w ogóle,

00:19:32.400 --> 00:19:36.000
to jest tak mdłe, że z
tego rewolucji nie będzie.

00:19:36.500 --> 00:19:39.000
Małgosia nie chciała wierzyć
także, że taki klub powstał,

00:19:39.001 --> 00:19:43.000
ale ma teraz archeologiczny dowód,
archeologiczny dowód Małgosia,

00:19:43.001 --> 00:19:47.000
że taki klub był, nie tylko
my dwaj byliśmy w takiej

00:19:47.001 --> 00:19:50.000
sytuacji, ale my dwaj
taki klub żeśmy założyli.

00:19:50.950 --> 00:19:55.000
W tej celi, w gruncie rzeczy
pragmatycznej razem to

00:19:55.750 --> 00:19:59.000
ścierały się dwa żywioły,
humanistyczny i inżynierski.

00:19:59.001 --> 00:20:02.000
Z tego zderzenia to było mnóstwo
śmiechu, można powiedzieć,

00:20:02.175 --> 00:20:07.000
to też w tym Andrzejowym, a
Andrzejowym jest, że myśmy im zadawali

00:20:07.001 --> 00:20:11.000
takie zadania typu sprawdzić,
czy ta korona króla jest ze złota,

00:20:11.001 --> 00:20:14.000
tak faktycznie i tam proste
prawa Archimedesa i tak dalej.

00:20:14.250 --> 00:20:18.000
Oni z kolei rozbiór logicznie
gramatyczny zdania, tylko wzięli zdanie

00:20:18.050 --> 00:20:20.132
z konstytucji PRL-u i
to się za Chiny Ludowe

00:20:20.144 --> 00:20:22.000
tamtej, zwłaszcza
logicznego, nie dało.

00:20:22.625 --> 00:20:27.000
I tak żeśmy pasjans ze
wszystkich kart, które były w celi,

00:20:27.001 --> 00:20:30.000
tam było ich 400 czy coś takiego,
i Andrzej pisze, że jak jest

00:20:30.001 --> 00:20:34.000
powód spać w nocy, kiedy można
układać pasjansa, tam faktycznie,

00:20:34.600 --> 00:20:38.000
żeśmy ułożyli pasjansa
z tam tych 400, tak było.

00:20:39.100 --> 00:20:44.000
Z tym związane jest jeszcze
coś, co ja bardzo ceniłem sobie,

00:20:44.050 --> 00:20:49.000
natomiast ja tam poznałem bardzo
fajnych ludzi, tam i wykłady,

00:20:49.001 --> 00:20:52.000
które oni dawali, było dwóch
takich, którzy byli, nie było dostępu

00:20:52.001 --> 00:20:56.000
do internetu, nie było, więc nie
można było sprawić, ale mieliśmy

00:20:56.250 --> 00:21:01.000
dwie chodzące encyklopedie.
Jurka Zimowskiego, który przeczytał

00:21:01.001 --> 00:21:07.000
wszystkie książki, nie można było
go zagniąć na żadnej i na każdą,

00:21:07.001 --> 00:21:11.000
był w stanie przedstawić
krytyczną analizę literacką każdą.

00:21:11.650 --> 00:21:15.000
I drugi, Jasiu Barczak, który
był księdzem, Jan Paweł II,

00:21:15.001 --> 00:21:18.000
nie znam się na żartach, jeśli
chodzi o sakrament kapłaństwa

00:21:18.400 --> 00:21:22.000
i tym księdzem był, mimo że już miał
dwoje dzieci i był przewodniczącym

00:21:22.001 --> 00:21:25.000
Solidarności w Lublinie
na temat teologii katolickiej

00:21:25.001 --> 00:21:28.000
i powiedział wszystko.
I można było mu zadać pytanie

00:21:28.001 --> 00:21:31.000
święta trójca, no to mówię,
dobrze, ale kiedy? I tak leciał

00:21:31.025 --> 00:21:35.000
po tych wiekach i tak tam to wszystko
mówi. Mieliśmy dwóch takich,

00:21:35.001 --> 00:21:39.000
nie tylko. Bardzo ciekawe wykłady,
które bardzo dobrze wspominam,

00:21:39.025 --> 00:21:42.000
przede wszystkim Jurka
Zimowskiego o rewolucji.

00:21:42.150 --> 00:21:46.000
Teraz ja dokładnie nie pamiętam, w każdym razie
on wziął takie studium porównacze

00:21:46.001 --> 00:21:51.000
czterech rewolucji, francuskiej,
rosyjskiej, irańskiej, tej islamskiej,

00:21:51.300 --> 00:21:53.765
całkiem niedawnej w
stosunku do czasów,

00:21:53.777 --> 00:21:56.000
które archeologicznie
teraz Andrzej

00:21:56.050 --> 00:22:01.000
tutaj nam wziął wyciągnął, i naszą
Solidarności. Otóż szok intelektualny,

00:22:01.001 --> 00:22:05.000
jaki ja przeżyłem polegał na tym,
że mi się wydawało, że ja biorę udział

00:22:05.200 --> 00:22:09.000
w czymś, czego świat nie widział, że
Solidarność, że my jesteśmy w ogóle,

00:22:09.100 --> 00:22:12.000
w ogóle i tak dalej.
Okazuje się, że jeszcze on ten cynik,

00:22:12.001 --> 00:22:19.000
bo Jurek Zimowski cynik w ustach stoika,
to brzmi jak pochwała i szacunek.

00:22:19.100 --> 00:22:24.000
Więc ten cynik tak na zimno, bez
żadnego znieczulenia tak kroi i pokazuje

00:22:24.001 --> 00:22:28.000
te wszystkie prawidła, jakie to są, że
to wszystko musi doprowadzić do tego,

00:22:28.250 --> 00:22:32.000
że boimy się co się robi, to musi
być tak, tak, tak, tak i w końcu mówi,

00:22:32.100 --> 00:22:35.265
znaczy z jednej strony
ten szok spowodował

00:22:35.277 --> 00:22:38.000
u mnie, mój stosunek
do przyszłości,

00:22:38.001 --> 00:22:42.000
ale też odpowiednio ustawił
do przyszłości. Inne wykłady też,

00:22:42.150 --> 00:22:46.000
które bardzo dobrze wspominam to Lech
Kaczyński, który zrobił wykład o prawach  pracy.

00:22:46.500 --> 00:22:51.000
Ja różne wykłady słyszałem,
ostatecznie Politechnika

00:22:51.025 --> 00:22:55.000
to też są wykłady, ale to były
wykłady niesłychanie porządkowy.

00:22:55.001 --> 00:22:59.000
Tym większy był mój szok, kiedy
tam po latach, kiedy Lech Kaczyński

00:22:59.150 --> 00:23:05.000
jest już prezydentem, reprezentuje
Rzeczpospolitą i był uprzejmy je spotwarzyć.

00:23:05.001 --> 00:23:10.000
Wtedy uznałem, że
to nie pierwszyzna dla mnie,

00:23:10.200 --> 00:23:13.000
ale uznałem, że to już jest sytuacja
taka, która wymaga ode mnie

00:23:13.001 --> 00:23:14.670
odłożenia na bok
moje bieżące działania.

00:23:14.682 --> 00:23:17.000
Przyjrzałem się sprawie,

00:23:17.001 --> 00:23:25.000
w tym również prawu, które majestat
tworzył i napotkałem tak żenującą,

00:23:25.001 --> 00:23:29.000
prawniczą fuszerkę, że tym
większy był szok, bo pamiętałem

00:23:29.200 --> 00:23:34.000
te fantastyczne wykłady. Ale były
też wykłady inne, które się wiążą

00:23:34.001 --> 00:23:41.000
z Andrzejem albo z tą dziwnością
humanistyczną, inżynierską w celi.

00:23:41.001 --> 00:23:45.000
Mianowicie jeden wykład był z
matematyki. Wiesiu Buczyński,

00:23:45.050 --> 00:23:50.000
kolega po fachu mojej żony, matematyczki,
zrobi wykład i to mniej więcej

00:23:50.001 --> 00:23:52.094
działało w ten
sposób. Ile jest liczb

00:23:52.106 --> 00:23:54.000
naturalnych? Czyli
tak 1, 2, 3. Sala:

00:23:54.425 --> 00:23:58.000
dużo jest tych liczb, nieskończenie
wiele, tak, nieskończenie wiele.

00:23:58.001 --> 00:24:01.000
A ile jest liczb rzeczywistych
przydziałowych zera do jeden,

00:24:01.225 --> 00:24:04.105
to też bardzo dużo, sala tak mniej
więcej mówi, też nieskończenie wiele,

00:24:04.550 --> 00:24:09.000
ale których jest więcej?
Wtedy, zanim Wiesiu zaczął tam

00:24:09.350 --> 00:24:14.000
brawurowo ten dowód, zresztą prosty,
robić to, zamknąć go do więzienia.

00:24:14.001 --> 00:24:15.326
Co ten człowiek
opowiada? To jest

00:24:15.338 --> 00:24:17.000
niebezpieczne dla
bezpieczeństwa państwa,

00:24:17.001 --> 00:24:21.000
przecież to jest herezja, najlepiej
jakąś wyspę samotną. To jest mniej więcej

00:24:21.025 --> 00:24:25.000
taki stosunek humanistów do
czegoś bardziej konkretnego.

00:24:25.150 --> 00:24:27.879
I drugie wykłady
to były z astrofizyki.

00:24:27.891 --> 00:24:30.000
Tolek Stawikowski, astrofizyk.

00:24:30.600 --> 00:24:34.000
Właśnie będzie astrofizyka,
że tam gwiazd jest 10 do 11

00:24:34.100 --> 00:24:37.000
w jednej galaktyce, że Proxima
Centauri to jest bliżutka gwiazda,

00:24:37.250 --> 00:24:41.000
bo cztery lata świetne, że są
Białe Olbrzymy, Czerwone Karły,

00:24:41.001 --> 00:24:45.000
Cmentarzystko Gwiazd.
I tak mówi, mówi i na końcu mówi,

00:24:45.001 --> 00:24:49.000
a na następnym wykładzie
powiem wam, co to są czarne dziury.

00:24:49.800 --> 00:24:54.000
Sala zamarła. Tolka wypuścili.

00:24:54.001 --> 00:24:54.354
[śmiech]

00:24:54.554 --> 00:24:57.000
Tolka, dlaczego Tolka?
Czy to przypadek, że Tolka wypuścili?

00:24:57.150 --> 00:24:59.000
Co to są te czarne dziury?

00:24:59.200 --> 00:25:03.000
Że prawdopodobnie to jest coś takiego,
czego my nie możemy się dowiedzieć,

00:25:03.001 --> 00:25:06.000
bo to zagraża bezpieczeństwu
państwa, dlatego Tolka wypuścili.

00:25:06.400 --> 00:25:10.000
I pamiętam, że w tej celi, o tym
Andrzej nie pisze, to ciekawe,

00:25:10.050 --> 00:25:14.000
że jak tam była, jak dyskusja szła w
kierunku czegoś bardziej konkretnego,

00:25:14.250 --> 00:25:17.000
to Andrzej z tego swojego stolika,
jak tam cyzelował tą swoją myśl,

00:25:17.001 --> 00:25:19.188
bo mówi "Ty, a ty
możesz, chcesz powiedzieć,

00:25:19.200 --> 00:25:21.000
że wiesz, co to
jest czarna dziura?"

00:25:21.100 --> 00:25:22.100
[śmiech]

00:25:22.125 --> 00:25:26.000
Kojarzyło mi się to oczywiście z
tym znanym filmem Woody'ego Allena,

00:25:26.300 --> 00:25:31.000
który prawdopodobnie powstał później.
Scena jest taka, że Woody Allen,

00:25:31.001 --> 00:25:34.000
który gra głównego bohatera,
rozmawia z czarnoskórą kobietą

00:25:34.001 --> 00:25:37.000
i tam mówi jej różne rzeczy i
tak dalej, i na końcu się pyta,

00:25:37.250 --> 00:25:39.026
"Czy ty chociaż wiesz,
co jest czarna dziura?"

00:25:39.050 --> 00:25:43.000
I uzyskuje natychmiastową,
kompetentną, jednoznaczną odpowiedź.

00:25:43.075 --> 00:25:46.000
Nie wiem, z czym się kojarzyło
Andrzejowi czarna dziura,

00:25:46.001 --> 00:25:50.000
ale dla niego to był synonim.
Dla Rysia Grabowskiego też.

00:25:50.050 --> 00:25:53.000
Dla Rysia Grabowskiego też,
że to jest coś tak tajemnego.

00:25:53.600 --> 00:25:57.000
Tolka
na krótko tylko trzymali

00:25:57.001 --> 00:26:00.000
na wolności i zamknęli
go w Kwidzyniu.

00:26:00.800 --> 00:26:02.176
Później jak wyszedł, to
mówi mi w ten sposób,

00:26:02.200 --> 00:26:07.000
Słuchaj, w Kwidzyniu, to było akurat
w Kwidzyniu po tym takim pałowaniu,

00:26:07.050 --> 00:26:11.000
że tak się nazywa, tym takim
pacyfikowaniu tych internowanych.

00:26:11.001 --> 00:26:17.000
I Tolek mówi, "Słuchaj, to w
Strzebielinku nie mogło się wydarzyć".

00:26:17.750 --> 00:26:22.000
Dlaczego? Bo myśmy praktykowali
w Strzebielinku demokrację,

00:26:22.001 --> 00:26:24.000
Solidarność jest demokratycznym
związkiem zawodowym

00:26:24.001 --> 00:26:29.000
i wszystkie dziwaczne i banalne
jakieś zagadnienia były dyskutowane.

00:26:29.001 --> 00:26:34.000
Wobec tego pragmatycy mieli
okazję i umiejętność temperowania

00:26:34.001 --> 00:26:37.000
tych fundamentalistów, żeby
oni nam na głowę nie wchodzili

00:26:37.001 --> 00:26:40.000
i nie tworzyli sytuacji, które
w sposób oczywisty muszą

00:26:40.150 --> 00:26:46.000
powodować tego typu
konsekwencje jak w Kwidzyniu.

00:26:46.450 --> 00:26:51.000
Podstawowym argumentem, na przykład
moim, wobec kolegów fundamentalistów

00:26:51.250 --> 00:26:53.050
było takie, chcesz
walczyć, co za problem,

00:26:53.100 --> 00:26:55.000
przecież przez szpital
albo nie przyjdziesz

00:26:55.001 --> 00:26:57.000
tego, wiadomo, gdzie
trzeba się zgłosić.

00:26:57.025 --> 00:27:00.000
Bogdan Borysowicz,
Bogdan Lis, Aleksander Hall,

00:27:00.250 --> 00:27:05.000
tam jest rzeczywista walka,
tutaj przecież to jest jakaś farsa.

00:27:05.450 --> 00:27:09.000
I w konsekwencji można było
kolaborować z komendantem.

00:27:09.300 --> 00:27:12.000
Skutkiem tego była na
przykład Spartakiada.

00:27:12.001 --> 00:27:14.000
Andrzej wspomina
bardzo pozytywnie tą

00:27:14.001 --> 00:27:18.000
Spartakiadę, aż się
dziwiłem, że tak pozytywnie.

00:27:18.900 --> 00:27:21.001
Tam do komendanta, że my
chcemy zrobić taką Spartakiadę,

00:27:21.025 --> 00:27:25.000
dobra, koszykówki,
nie, te siatkówki, dobrze,

00:27:25.050 --> 00:27:27.000
piłka i tak dalej, to, to,
to i przeciąganie liny.

00:27:27.250 --> 00:27:30.000
Co? Lina w więzieniu?

00:27:30.001 --> 00:27:33.000
Proszę pana, może sobie
piłkę do metalu, panu mam dać?

00:27:33.001 --> 00:27:36.000
Nie, przeciąganie liny
absolutnie w ogóle wykluczone,

00:27:36.001 --> 00:27:41.000
chyba, że postawię
funkcjonariusza, który

00:27:41.001 --> 00:27:42.001
nie będzie z liny
spuszczał oka i tak dalej.

00:27:42.550 --> 00:27:44.000
Drugi raz taką
kolaborację już ewidentną,

00:27:44.001 --> 00:27:49.000
to przyjechali koledzy ze Szczecina
i też do naszej celi ten Mirek.

00:27:49.001 --> 00:27:52.000
I on mówi tak, leci w tym głośniku
cały czas pierwszy program

00:27:52.001 --> 00:27:54.000
Polskiego Radia, tak nawiasem
mówiąc do dzisiaj pamiętam,

00:27:54.001 --> 00:27:58.000
koncert potrójny Beethovena,
który wysłuchałem z tego głośnika

00:27:58.025 --> 00:28:01.000
i to wtedy było ciekawe przeżycie
dla mnie, ale on mówi tak,

00:28:01.300 --> 00:28:03.000
przecież jest trzeci
program Polskiego Radia,

00:28:03.001 --> 00:28:06.000
tam jest lista przebojów czy
coś takiego i to jest ważne.

00:28:06.001 --> 00:28:09.000
To jak to jest ważne dla
ciebie, tak, to słuchaj,

00:28:09.250 --> 00:28:11.000
żebym ja tego nie
pomylił, kto, co i tak dalej,

00:28:11.001 --> 00:28:13.000
idziemy do komendanta i
on mówi, panie komendancie,

00:28:13.001 --> 00:28:17.000
ale wie pan, tak jak dla bankowców
notowania cen złota są ważne,

00:28:17.001 --> 00:28:21.000
tak są ludzie tutaj w
Strzebielinku, dla których tego,

00:28:21.100 --> 00:28:25.000
tak żeby przełączyć to, zapisał
na karteczce i faktycznie przełączył.

00:28:25.001 --> 00:28:29.000
To było możliwe dzięki takiej
postawie jakby rozumiejącej

00:28:29.001 --> 00:28:32.000
trochę drugą stronę, bo tak prawdę
powiedzieć zawsze to ten Strzebielinek,

00:28:32.225 --> 00:28:37.000
co to było? To był oddział
zewnętrzny więzienia w Wejherowie,

00:28:37.250 --> 00:28:40.000
który był zbudowany dokładnie
tam, bo obok była budowana

00:28:40.050 --> 00:28:44.000
elektrownia szczytowo- pompowa i
trzeba było mnóstwo fizycznej pracy,

00:28:44.001 --> 00:28:48.000
żeby ten zbiornik górny
zrobić, więc tam byli osadzeni,

00:28:48.150 --> 00:28:53.000
którzy już nie mieli interesu tam
uciekać, więc tam rano się tam ustawiali

00:28:53.125 --> 00:28:55.231
w te czwórki, szli
do tej pracy, wracali,

00:28:55.243 --> 00:28:57.000
zawsze tam pewnie
kogoś brakowało,

00:28:57.001 --> 00:29:00.000
bo ten miał dziewczynę
na wsi, a ten lubiał się napić,

00:29:00.001 --> 00:29:02.000
ale wiadomo było, że
on wróci, to go się ukaże.

00:29:02.350 --> 00:29:06.000
Tutaj były grządki, tam ci
ludzie tak jakoś tak normalnie

00:29:06.850 --> 00:29:10.000
funkcjonowali,
to nagle trzask, plask, prask,

00:29:10.500 --> 00:29:15.000
wpadło im na głowę ci tam,
co tam śpiewają i te flagi.

00:29:15.150 --> 00:29:19.000
Krótko mówiąc, trzeba było ułożyć
sobie, oni musieli jakoś nas poznać,

00:29:19.001 --> 00:29:22.000
my musieli trochę poznać
ich i jakoś to tam szło.

00:29:22.001 --> 00:29:25.000
Może poprosimy teraz
Adika, żeby przeczytał fragment.

00:29:25.100 --> 00:29:27.000
Proszę bardzo, ale ja
nie skończyłem jeszcze.

00:29:27.050 --> 00:29:32.000
Ja ryzykuję tutaj, żeby
to było przeczytnie.

00:29:32.001 --> 00:29:33.000
Tak, może tak.

00:29:33.001 --> 00:29:34.026
Ważne rzeczy dopiero będą.

00:29:36.200 --> 00:29:38.000
Dzień dobry Państwu.

00:29:38.450 --> 00:29:43.000
Podobnie jak Andrzej Kasperek,
poznałem Andrzeja Zalewskiego

00:29:43.001 --> 00:29:47.000
na studiach, tylko ja byłem,
proszę Państwa ten starszak,

00:29:47.650 --> 00:29:50.090
więc na tych młodych się wtedy
tak bardzo uwagi nie zwracało.

00:29:50.550 --> 00:29:55.000
Potem stopniowo gdzieś tam
się wyłaniali jako pisarze, politycy,

00:29:55.550 --> 00:30:00.000
poeci, działacze.

00:30:00.400 --> 00:30:04.000
Mówię o tym dlatego, że
to jest ważne w tej książce,

00:30:04.001 --> 00:30:11.000
że ona wychodzi z tego
miejsca, z tego kręgu,

00:30:11.001 --> 00:30:14.000
który jest bliski mnie,
Andrzejowi, Jackowi,

00:30:14.400 --> 00:30:18.000
ale wielu tu obecnym i
bardzo wielu gdańszczanom.

00:30:18.500 --> 00:30:22.000
To, że tam jest Uniwersytet
Gdański, filologia,

00:30:22.950 --> 00:30:26.000
pewne środowisko, które
tam powstało już wcześniej

00:30:26.001 --> 00:30:29.000
wokół profesor Marii Janion,
niezwykle ważnej postaci,

00:30:29.325 --> 00:30:34.000
która też przecież w tej
książce się pojawia, z tego kręgu.

00:30:34.250 --> 00:30:38.000
Potem oczywiście
z BIPsu, Solidarności.

00:30:38.200 --> 00:30:43.000
Te kręgi są takie coraz szersze,
wiele, właśnie dziesiątki osób,

00:30:43.001 --> 00:30:49.000
nazwisk, postaci bliskich mnie,
ale bliskich wielu nam dzisiejszym

00:30:49.001 --> 00:30:52.000
gdańszczanom.
To bardzo ciekawe i cenne.

00:30:52.200 --> 00:30:56.000
I tutaj ukłon w stronę
Joanny, redaktorów książki,

00:30:56.150 --> 00:30:59.000
za te przypisy, które bardzo pomagają.

00:30:59.001 --> 00:31:03.000
Wiemy, o kim mowa.
Brakuje mi tylko indeksjonaliz.

00:31:03.001 --> 00:31:07.000
Bardzo by się przydał. Książka
jest bardzo starannie zredagowana

00:31:07.001 --> 00:31:11.000
i dzięki za to, zwłaszcza, że
ta materia nie jest taka łatwa,

00:31:11.050 --> 00:31:14.000
proszę państwa.
Jak słusznie powiedział Jacek,

00:31:14.001 --> 00:31:17.000
jak pisze Paweł Hille
bardzo ciekawie we wstępie,

00:31:17.250 --> 00:31:20.000
ona się rozpada na wyraźne
trzy części, przy czym ta środkowa,

00:31:20.001 --> 00:31:24.000
czyli małe formy internowane,
to jest 80% książki.

00:31:24.001 --> 00:31:28.000
To właściwie jest krótki wstęp,
krótkie zakończenie i są te...

00:31:28.800 --> 00:31:31.000
A czymże są, proszę państwa,
te małe formy internowane?

00:31:31.025 --> 00:31:35.000
Jest taka literatura
syliwiczna, to jest silva reum,

00:31:35.001 --> 00:31:40.000
ogół rzeczy, gatunek niezwykle mocno
zakorzeniony w polskiej kulturze.

00:31:40.200 --> 00:31:45.000
Te sylwy szlacheckie były  i są
do dzisiaj jednym z podstawowych

00:31:45.075 --> 00:31:50.000
źródeł historycznych po prostu, bo
tam jest, proszę państwa, wszystko.

00:31:50.250 --> 00:31:54.000
Tam jest zarówno opis sytuacji,
już niekoniecznie tak bardzo,

00:31:54.250 --> 00:31:59.000
że dzień po dniu, ale jest. Refleksy
tego, co się dzieje w polityce,

00:31:59.001 --> 00:32:06.000
w Polsce, w kraju. Jest oczywiście
opis takiej sytuacji osobistej,

00:32:06.225 --> 00:32:09.000
egzystencjalnej, międzyludzkiej.
Proszę państwa, to jednak jest

00:32:09.001 --> 00:32:13.000
rodzaj więzienia.
Więzienie jest miejscem szczególnym.

00:32:13.001 --> 00:32:17.000
Wielu ludzi zgęszczonych
na małej powierzchni.

00:32:17.100 --> 00:32:22.000
Podwójnie odebrana wolność, bo
odebrana w sposób dosłowny.

00:32:22.050 --> 00:32:26.000
Jesteśmy za kratami, za murami,
ale też jesteśmy nieustannie

00:32:26.025 --> 00:32:29.000
wśród innych ludzi.
Nie mamy chwili samotności.

00:32:29.425 --> 00:32:35.000
To jest też sposób odebrania wolności.
Dosadność tego, taka egzystencjalna,

00:32:35.100 --> 00:32:40.000
nawet fizjologiczna, te wszystkie
warstwy tu są. Równocześnie

00:32:40.375 --> 00:32:46.000
są refleksje z lektur, z
przemyśleń, własne próby literackie,

00:32:46.250 --> 00:32:51.000
próby odnoszące się również do tych
lektur. Tam Andrzej się zastrzega,

00:32:51.001 --> 00:32:55.000
że nie umie pisać wierszy
i to w ogóle nie jego bajka.

00:32:55.200 --> 00:32:59.000
I co prawda obiecał Oli, że
napisze, ale jednak nie napisał.

00:32:59.001 --> 00:33:01.000
Ale tak naprawdę napisał.
Ja państwu zaraz przeczytam.

00:33:01.001 --> 00:33:06.000
To są wiersze. To są wiersze,
których się po Andrzeju,

00:33:06.225 --> 00:33:08.764
prawdę powiedziawszy,
nie spodziewałem.

00:33:08.776 --> 00:33:11.000
Oczywiście Andrzej
jest polonistą,

00:33:11.001 --> 00:33:17.000
jest oczytany, wie o czym
mówi, kiedy odnosi się.

00:33:17.250 --> 00:33:21.000
To też jest, proszę państwa,
poruszające do bardzo wielu nazwisk,

00:33:21.450 --> 00:33:28.000
które wtedy wspólnie czytaliśmy.
Od Gombrowicza, Witkacego, Miłosza,

00:33:28.001 --> 00:33:33.000
po Cortázara, po pisarzy
iberoamerykańskich na przykład,

00:33:33.300 --> 00:33:37.000
z których żeśmy się zaczytywali,
ale jest i Głowacki, jest i Mrożek.

00:33:37.050 --> 00:33:44.000
Jest ta lista bardzo, bardzo długa. Są
filozofowie, są myśliciele, humaniści.

00:33:44.001 --> 00:33:49.000
Ten krąg jest kręgiem młodego
intelektualisty, młodego pisarza.

00:33:49.750 --> 00:33:54.000
Jest... okay, pracował w BIPsie,
jest bardzo duchowo związany

00:33:54.100 --> 00:33:58.000
z Solidarnością, z tą wielką,
ogromną rewolucją, która się dzieje,

00:33:58.050 --> 00:34:01.236
ale jest też intelektualistą,
który próbuje

00:34:01.248 --> 00:34:04.000
drążyć wiele tematów
fundamentalnych.

00:34:04.200 --> 00:34:08.000
Znajdziecie państwo tutaj taki
dwuczęściowy list do Pana Boga,

00:34:08.275 --> 00:34:13.000
który jest rzeczywiście
zmaganiem się z metafizyką.

00:34:13.001 --> 00:34:17.000
Jest tam taki moment, koniecznie
chcę państwu o tym powiedzieć,

00:34:17.150 --> 00:34:20.000
bo są takie rzeczywiście
niesamowite spotkania w czasie,

00:34:20.400 --> 00:34:25.000
zupełnie zdumiewające.
Jest tu obszerny bardzo fragment,

00:34:25.450 --> 00:34:31.000
refleksja o Piotrze Wysockim,
podporuczniku, przywódcy sprzysiężenia,

00:34:31.250 --> 00:34:36.000
który wywołał powstanie listopadowe.
I o czym już mało kto wie,

00:34:36.500 --> 00:34:40.000
po dziesiątkach lat spędzonych
na Syberii, w strasznych warunkach,

00:34:40.750 --> 00:34:45.000
mógłby być symbolem polskiego
męczeństwa, wraca do Polski.

00:34:45.001 --> 00:34:52.000
Jest po sześćdziesiątce, jest
stary, zniszczony, dożywa swoich lat

00:34:52.600 --> 00:34:55.000
w Warce pod Warszawą,
która jest dla niego więzieniem,

00:34:55.400 --> 00:34:57.660
bo taki jest nakaz
carski, może mieszkać

00:34:57.672 --> 00:35:00.000
tylko tam i nie może
się stamtąd oddalić.

00:35:00.650 --> 00:35:05.000
Ale żyje aż 77 lat. Proszę państwa,
w czasie kiedy Andrzej to pisał,

00:35:05.200 --> 00:35:11.000
było to gdzieś w połowie 1982
roku, ja zaczynałem pisać sztukę

00:35:11.050 --> 00:35:16.000
o starym Piotrze Wysockim.
A nie rozmawialiśmy na ten temat,

00:35:16.001 --> 00:35:21.000
to jest absolutnie czysty przypadek.
Wędrówki motywów, tematów, pytań.

00:35:21.850 --> 00:35:27.000
Chciałbym państwu przeczytać, bo tak
obiecałem Joannie, kilka fragmentów.

00:35:27.950 --> 00:35:33.000
One nie będą bardzo długie,
również dlatego, że wybrałem właśnie

00:35:33.001 --> 00:35:42.000
takie fragmenty, gdzie poetyckie pióro
Andrzeja czuć być może szczególnie.

00:35:43.175 --> 00:35:47.000
I zacznę od takiego fragmentu „W kraju”.

00:35:49.000 --> 00:35:55.000
W kraju nadal panuje spokój, jest
zielono, pomimo ciągle sypiącego śniegu,

00:35:55.925 --> 00:36:03.000
pomimo określonych sił. Wychodząc na
przeciw narodowi, wzięto go do wojska.

00:36:03.850 --> 00:36:09.000
Doraźnie sądzi się ludzi,
którzy sądzili, że można ufać.

00:36:09.400 --> 00:36:12.956
Dla nas to jest
niepowtarzalna historia.

00:36:12.968 --> 00:36:16.000
Dla historii
jesteśmy powtarzalni.

00:36:16.775 --> 00:36:23.000
Czy został popełniony błąd? Kiedy?
W każdej celi o tym się myśli.

00:36:23.050 --> 00:36:28.000
Huśta się nami, naszą
więzienną dziecięcością.

00:36:28.150 --> 00:36:32.000
Przyszedł pan major i nakrzyczał,
że nie chcemy oddać kurtek.

00:36:32.600 --> 00:36:39.000
Biorą do lekarza, mają oddać zegarek.
Przez głośnik nadają muzykę

00:36:39.100 --> 00:36:46.000
głuszącą odgłosy kroków.
Zabawą jest nitka, reflektor koguta,

00:36:46.001 --> 00:36:52.000
śniegowa kula trafiająca w mur.
Gdy się pod oknem czyta książkę,

00:36:52.250 --> 00:36:58.000
krata cienia stwarza trudności
w odczytaniu niektórych słów.

00:36:58.001 --> 00:37:01.489
Wieczorami pędzą po
głowach romantyczni

00:37:01.501 --> 00:37:05.000
bohaterowie z naszymi
żonami i dziećmi,

00:37:05.225 --> 00:37:10.000
emigrują z książek i
zdjęć do naszych głów.

00:37:10.050 --> 00:37:17.000
Klawisze i lekarze nie wiedzą
przepisowo. My nie wiemy.

00:37:17.001 --> 00:37:27.000
Wolność to jest kaplica, spacer, sen.
Więzienie może już jest w nas.

00:37:27.001 --> 00:37:34.000
W niektórych na pewno.
Muszę je znienawidzieć.

00:37:34.001 --> 00:37:39.000
I proszę państwa jeszcze jeden,
który jest bardzo, że tak powiem

00:37:39.025 --> 00:37:47.000
odpowiedni, może jest w
jakimś sensie, uzupełnieniem.

00:37:47.100 --> 00:37:55.000
Taki akurat dzień. Boli mnie
mamo, połóż rękę na moim czole.

00:37:55.001 --> 00:38:01.000
Kręcą się cienie, łez blisko oczu.
Rozczepiają światło dwóch pieprzonych

00:38:01.001 --> 00:38:09.000
żarówek ściekających z sufitu. Boli
mnie mamo, połóż rękę na moim czole,

00:38:09.500 --> 00:38:16.000
bo inaczej umrę. Boli mnie kubek
z herbatą i jedenastoletni chłopak

00:38:16.050 --> 00:38:21.000
tłukący kamieniem szyby. Boli
mnie chłopak uczący się w szpitalu

00:38:21.325 --> 00:38:26.000
chodzić po operacji bioder.
Boli mnie prawie sto plastikowych

00:38:26.075 --> 00:38:32.000
żołnierzyków połamanych w końcu.
Boli mnie letni dzień w Jastarni,

00:38:32.125 --> 00:38:39.000
wyszedłem przez las i bałem się
duchów. Połóż rękę na moim czole.

00:38:39.800 --> 00:38:44.000
Płaczę po Żuczku, który zginął
pewnego dnia, a miał siwe wąsy

00:38:44.001 --> 00:38:49.000
i nigdy się nie znalazł.
Boję się zostać samemu w domu.

00:38:49.001 --> 00:38:55.000
Mam osiem lat i głośno płaczę. Boli
mnie mamo, połóż rękę na moim czole.

00:38:55.050 --> 00:39:00.000
Boli mnie spacer codzienny
w kółko po wybiegu.

00:39:00.700 --> 00:39:05.000
Boli mnie sranie w kącie celi.
Boli mnie noga przyślubowana,

00:39:05.001 --> 00:39:14.000
przebita dwoma gwoździami. Połóż rękę.
Śniła mi się wielka, ciemna woda.

00:39:14.425 --> 00:39:20.000
Płynąłem obok jachtu, wymacując w
ciemności ostre, żelazne krawędzie.

00:39:20.400 --> 00:39:26.000
Na moim czole, boli.
Oglądaliśmy western w telewizji

00:39:26.175 --> 00:39:28.948
i dobrego zastrzelili, mamo.

00:39:29.148 --> 00:39:34.000
Tyle może na
razie, jeszcze jakiś fragment później.

00:39:34.625 --> 00:39:38.690
Tak, to bardzo
poruszający wiersz, bo

00:39:38.702 --> 00:39:43.000
tutaj powiedziałeś o
formie edytorskiej tej książki.

00:39:43.001 --> 00:39:48.000
To rzeczywiście jest bardzo,
bardzo porządna robota.

00:39:48.750 --> 00:39:52.000
Brak tych indeksów, bo chciałoby się
tam od czasu do czasu coś sprawdzić,

00:39:52.175 --> 00:39:58.000
ale też jak państwo ją przeglądacie,
to widzicie, że tam jest sporo

00:39:58.001 --> 00:40:06.000
takich rysuneczków, cytatów z tego
pisma Andrzejowego i rzecz dla mnie,

00:40:06.001 --> 00:40:13.000
która jest absolutnym rarytasem,
to są te listy. Listy profesor Janion,

00:40:13.525 --> 00:40:16.323
profesor Czermińskiej,
którą zobaczyłem

00:40:16.335 --> 00:40:19.000
tam, że przyszła,
witam cię Małgosiu.

00:40:19.001 --> 00:40:23.000
Kwiryny, która opisuje chłopakom,
przecież przed chwilą jej kolegom

00:40:23.001 --> 00:40:29.000
z seminarium, co się dzieje
w Gdańsku na Uniwersytecie.

00:40:29.001 --> 00:40:38.000
Szymona. Jest też list
Białoszewskiego, bo Andrzej pisał pracę

00:40:38.001 --> 00:40:42.000
o Mironie Białoszewskim.
I te małe formy internowane,

00:40:42.001 --> 00:40:47.000
one są takim Białoszewskim pisane.
Nie wszystko oczywiście,

00:40:47.001 --> 00:40:50.225
ale dużo tam tego
Białoszewskiego, takich

00:40:50.237 --> 00:40:53.000
językowych,
lingwistycznych, zabaw.

00:40:53.050 --> 00:41:01.000
Nawet ktoś z tych internowanych,
nie wiem, czy to może Jurek Kajling,

00:41:01.001 --> 00:41:02.911
mówi mu, że "Ej,
ty to tak zostaniesz

00:41:02.923 --> 00:41:05.000
po prostu tym, który pisze
Białoszewskim po prostu?".

00:41:05.001 --> 00:41:09.196
A co Andrzej
odpowiada? "Być może".

00:41:09.208 --> 00:41:14.000
Ale to nie jest żaden zarzut.

00:41:14.850 --> 00:41:18.963
Andrzej próbuje
skończyć, ja nie wiem, on

00:41:18.975 --> 00:41:23.000
skończył tę pracę?
Nie, nie obronił się.

00:41:23.001 --> 00:41:27.000
Ale czyta bardzo dużo, to jest
też dziennik lektur poza wszystkim.

00:41:27.001 --> 00:41:31.000
Mówisz o tej sylwiczności, tam
jest cała masa cytatów i to widać,

00:41:31.001 --> 00:41:35.000
że to były bardzo poważne lektury.
Też zresztą charakterystyczne,

00:41:35.001 --> 00:41:39.000
to jest taki dokument czasu, bo
tych pewne nazwiska autorów dzisiaj

00:41:39.001 --> 00:41:40.989
to już kompletnie
nikomu nic nie mówią,

00:41:41.001 --> 00:41:43.000
a wtedy to były ważne
dla nas nazwiska.

00:41:43.150 --> 00:41:48.211
Rozmaite zresztą prowieniencji.

00:41:48.223 --> 00:41:54.000
I te listy na szczęście
są tak zreprodukowane,

00:41:54.001 --> 00:41:56.360
że można je
przeczytać i tam profesor

00:41:56.372 --> 00:41:59.000
Janion tak jak gdyby
wspiera ich duchowo,

00:41:59.001 --> 00:42:05.000
bo one są zawsze adresowane
do Ryśka i do Andrzeja.

00:42:05.350 --> 00:42:09.850
Chwali styl
Andrzeja, ale Andrzej

00:42:09.862 --> 00:42:15.000
jednak ma poczucie
tego marnowania życia,

00:42:15.200 --> 00:42:24.000
marnowania czasu. Rok dla człowieka,
który ma 25 lat, który ma już córkę,

00:42:24.150 --> 00:42:27.972
a w obozie rodzi
się drugie dziecko.

00:42:27.984 --> 00:42:32.000
Zaraz po parę dni, on
przecież nawet tego dziecka,

00:42:32.001 --> 00:42:37.000
to nie są czasy smartfonów, połączeń
i tak dalej. Długi czas nie widział,

00:42:37.025 --> 00:42:41.049
nawet nie wiedział
od razu, że ma córkę.

00:42:41.061 --> 00:42:45.000
I wspomniałeś tutaj
jak najsłuszniej o tym,

00:42:45.001 --> 00:42:50.000
że to też było takie podwójne
uwięzienie, bo nie wytrzymywało się,

00:42:50.050 --> 00:42:53.123
że nawet jeśli to byli
wspaniali ci ludzie

00:42:53.135 --> 00:42:56.000
pod celą to chciało
być się samemu.

00:42:56.001 --> 00:42:59.142
Andrzej w pewnym
momencie pisze wkurzony,

00:42:59.154 --> 00:43:02.000
że noce były jego,
a tu ktoś nie śpi.

00:43:02.100 --> 00:43:05.454
Do cholery, ja tylko
nie spałem i miałem

00:43:05.466 --> 00:43:09.000
tę noc dla siebie, a
tu inni też nie śpią.

00:43:09.100 --> 00:43:12.797
I to jest jak gdyby też
takie zawłaszczanie

00:43:12.809 --> 00:43:16.000
tej jego wypracowanej
sobie wolności.

00:43:16.100 --> 00:43:18.701
I w pewnym momencie
pisze tak, napisałem

00:43:18.713 --> 00:43:21.000
w liście do MJ,
czyli Marii Janion,

00:43:21.175 --> 00:43:26.000
że to jest literatura pisana „zmaist”-
zamiast życia, które jest niemożliwe.

00:43:26.001 --> 00:43:30.000
I że to jest sytuacja nienormalna,
generująca ową pisaninę.

00:43:30.325 --> 00:43:36.000
Że chciałbym nie być pisarzem, chciałbym
nie być więźniem, chciałbym być.

00:43:36.850 --> 00:43:42.000
To jest ta okropność tego miejsca,
gdzie ci internowani przede wszystkim

00:43:42.001 --> 00:43:47.000
nie wiedzieli, jak długo
przyjdzie im tutaj spędzić.

00:43:47.001 --> 00:43:50.963
Lekarka mówi do
niego, żołnierze i

00:43:50.975 --> 00:43:56.000
więźniowie to mają
lepiej, bo oni liczą do.

00:43:56.250 --> 00:44:01.000
Czyli mają jakąś granicę,
jeszcze tyle, jeszcze tyle.

00:44:01.001 --> 00:44:03.000
Natomiast wy liczycie...

00:44:03.350 --> 00:44:05.000
A oni się odejmują, a
my musimy dodawać.

00:44:05.001 --> 00:44:08.000
Tak, albo Andrzej porównuje
tutaj siebie do geometry,

00:44:08.001 --> 00:44:11.000
tylko geometra nie ma
gdzie tego pala wstawić,

00:44:11.200 --> 00:44:15.000
czyli nie ma jak
wytyczyć jakiejkolwiek, czy

00:44:15.001 --> 00:44:18.000
okręgu, czy jakichkolwiek
pomiarów zrobić.

00:44:18.100 --> 00:44:22.000
I ten czas mija.

00:44:22.001 --> 00:44:25.000
Nie czarujmy się,
czasami dochodziło do

00:44:25.001 --> 00:44:30.000
konfliktów, prawie
fizycznych jakichś tutaj starć.

00:44:30.001 --> 00:44:34.000
Czasami robiło się różne rzeczy,

00:44:34.001 --> 00:44:40.000
ale niekoniecznie takie,
z których się było dumnym.

00:44:40.001 --> 00:44:45.000
Jeszcze tutaj, zanim...
Jeszcze dwa słowa tylko.

00:44:45.200 --> 00:44:48.000
To sięgnąłem do tego
Woroszylskiego, o którym wspomniałem

00:44:48.325 --> 00:44:51.000
i Woroszylski też
bardzo dobitnie pisze,

00:44:51.001 --> 00:44:54.000
a przecież on był
krótko stosunkowo internowany.

00:44:54.001 --> 00:44:58.000
I on pisze tak,
"Doświadczony więzień

00:44:58.001 --> 00:45:00.000
radzi mi
nie wyznaczać daty.

00:45:00.001 --> 00:45:02.000
Nie wyznaczaj daty wyjścia na wolność.

00:45:02.001 --> 00:45:04.000
Ona minie i ciągle będziesz tu.

00:45:04.050 --> 00:45:07.000
Niespełniona nadzieja
jest jak trucizna.

00:45:07.001 --> 00:45:12.000
Ten dzień przyjdzie, ale nie myśl
o nim, jak nie myślisz o śmierci.

00:45:12.001 --> 00:45:18.000
Pozwól mu przyjść,
niewzywanemu jak śmierć".

00:45:18.001 --> 00:45:20.000
Andrzej przesiedział rok.

00:45:20.001 --> 00:45:26.000
Nie wyszedł na żadną przepustkę.

00:45:26.001 --> 00:45:28.000
Nawet specjalnie przez długi czas

00:45:28.001 --> 00:45:31.000
nie składał żadnych
wniosków o tą przepustkę,

00:45:31.001 --> 00:45:39.000
ale tworzył to oczywiście, jak to się
zdarza, tej przepuski mu nie dano.

00:45:39.001 --> 00:45:45.000
Wspomniałem tutaj o
tym, że ta książka wyszła

00:45:45.001 --> 00:45:48.000
tak późno, ale może to
wcale jej nie zaszkodziło,

00:45:48.125 --> 00:45:51.000
bo myślę, że gdyby
Andrzej miał ją zredagować

00:45:51.025 --> 00:45:56.000
ileś lat wcześniej, na
przykład zaraz po tym,

00:45:56.100 --> 00:45:58.000
jak już mogłaby się ukazać,

00:45:58.425 --> 00:46:03.000
to musiałby ją odchudzić
albo chciałby ją odchudzić.

00:46:03.900 --> 00:46:10.000
A w ten sposób mamy takie
dzieło integralne, grube, bo grube.

00:46:10.001 --> 00:46:15.000
Znajdziecie tam prawdziwe perły,

00:46:15.250 --> 00:46:18.000
jak ten wiersz, który
przed chwilą przeczytałeś.

00:46:18.001 --> 00:46:24.000
Oczywiście są też fragmenty
mniej udane, to jest nieuniknione,

00:46:24.001 --> 00:46:29.000
przecież to były zapiski
robione na bieżąco.

00:46:29.100 --> 00:46:36.000
I ta książka pokazuje
też tą walkę z tą

00:46:36.001 --> 00:46:40.000
jałowością, z tym znojem
życia internowanych

00:46:40.775 --> 00:46:44.000
i ona jest też cenna,
bo tu nie ma cenzury,

00:46:44.200 --> 00:46:48.000
ale też nie ma eksybicjonizmu.

00:46:48.001 --> 00:46:52.000
Myślę, że jest
autentyczna dzięki temu.

00:46:52.001 --> 00:46:57.000
Przepraszam, taką anegdotę
chciałbym państwu powiedzieć.

00:46:57.100 --> 00:46:59.000
Byłem dwa razy w Strzebielinku,

00:46:59.001 --> 00:47:03.000
nie, raz to byliśmy w
szpitalu Marek Zająkała,

00:47:03.150 --> 00:47:08.000
pojechaliśmy do Henia
Szabały i on wtedy był w szpitalu.

00:47:08.001 --> 00:47:11.000
Heniu tu zresztą
kilkakrotnie jest wspominany,

00:47:11.001 --> 00:47:15.000
ale raz byłem u naszego
przyjaciela Marka Sadowskiego

00:47:16.100 --> 00:47:24.000
i dzięki temu mam kolekcję
tych znaczków obozowych.

00:47:24.001 --> 00:47:31.000
One są też tu reprodukowane w książce,

00:47:31.001 --> 00:47:36.000
ale jest tutaj rzecz, która mnie
bardzo rozśmieszyła, broda.

00:47:38.150 --> 00:47:41.000
Andrzej jak go aresztowano,
to nie golił się, miał brodzisko.

00:47:43.450 --> 00:47:47.000
Później w lipcu '82 roku,
to w czasie Mundialu było,

00:47:47.001 --> 00:47:50.000
zgolił tę brodę, wsadził
ją, jak archiwista,

00:47:50.001 --> 00:47:55.000
tutaj pojawił się ten
archeolog, to rzeczywiście

00:47:55.001 --> 00:47:57.000
taki artefakt w kopercie, a
mnie to tak rozśmieszyło,

00:47:57.001 --> 00:48:01.000
bo ja dosłownie parę dni
wcześniej przestałem się golić,

00:48:01.100 --> 00:48:05.000
jak do tej pory wytrwałem
w tym postanowieniu.

00:48:05.250 --> 00:48:09.000
Bardzo proszę.

00:48:09.050 --> 00:48:17.000
Jednak uciążliwość w postaci pozbawienia
wolności, to trzeba to pamiętać.

00:48:17.425 --> 00:48:21.000
Konieczność bycia
razem Andrzej to bardzo,

00:48:21.200 --> 00:48:25.000
chociaż się nie żalił, tak
samo nie żalił się na ten ból,

00:48:25.050 --> 00:48:28.000
który tak przejmująco
jest tutaj opisany.

00:48:28.350 --> 00:48:33.000
14 w celi, 13 pali papierosy,
trzech nie, proszę sobie wyobrazić.

00:48:33.001 --> 00:48:35.000
Ja byłem tym, który
nie pali papierosów,

00:48:35.001 --> 00:48:39.000
ale nigdy tego nie robiłem
przedtem i nigdy nie robiłem potem,

00:48:39.001 --> 00:48:42.000
ale jak byłem w więzieniu, to
żarłem czosnek jak małpa kit.

00:48:42.850 --> 00:48:45.000
I dopiero w momencie,
kiedy tam się przebiegłem

00:48:45.250 --> 00:48:47.000
i poczułem zapach swojego potu,

00:48:47.100 --> 00:48:50.000
to zrozumiałem rodzaj,
jakby to powiedzieć,

00:48:50.001 --> 00:48:54.000
obstrukcji, z jaką
spotykałem się ze strony

00:48:54.001 --> 00:48:57.000
kolegów, którzy razem
ze mną w celi siedzieli.

00:48:57.001 --> 00:48:58.000
Także te trudności były.

00:48:58.001 --> 00:49:00.000
Ja chciałem powiedzieć
o jeszcze jednej rzeczy,

00:49:00.100 --> 00:49:05.000
religia, czyli wiara,
potrzeba duszpasterstwa.

00:49:05.001 --> 00:49:07.000
Ona była bardzo silna u wielu kolegów,

00:49:07.200 --> 00:49:10.000
bardzo silna,
nastąpiła jakieś takie

00:49:10.001 --> 00:49:12.000
wzmożenie, to znaczy
ta nienormalna sytuacja,

00:49:12.225 --> 00:49:16.000
czyli zamknięcie powodowała
takie wzmożenie religijności

00:49:16.001 --> 00:49:21.000
nie na darmo na
sztandarze Stowarzyszenia

00:49:21.001 --> 00:49:22.000
Strzebielinek, jest Matka
Boska Strzebielińska,

00:49:22.001 --> 00:49:25.000
czyli obraz, który
w Strzebielinku został

00:49:25.001 --> 00:49:27.000
namalowany i jest w
jakimś tam kościele.

00:49:27.050 --> 00:49:30.000
Dla wielu kolegów
to było bardzo ważne,

00:49:30.150 --> 00:49:32.000
dla mnie na przykład zupełnie nie.

00:49:32.600 --> 00:49:35.000
Ale nasza cela była
naprzeciwko kaplicy,

00:49:35.025 --> 00:49:37.000
wobec tego nasza
cela była zakrystią.

00:49:37.001 --> 00:49:39.000
Tylko problem polegał na tym,

00:49:39.850 --> 00:49:42.000
że koledzy na zewnątrz
zadbali o nasze,

00:49:42.001 --> 00:49:46.000
nasz dobrostan i ileś tam tych
playboyów i tych penthouse'ów było,

00:49:46.001 --> 00:49:50.000
wobec tego cela była ozdobiana również
to tam blondyna, ruda i tak dalej.

00:49:50.001 --> 00:49:51.281
-A jak za angielski tłumaczymy?

00:49:51.700 --> 00:49:54.000
Za angielskim za chwilę,
bo angielski jest bardzo ważny,

00:49:54.001 --> 00:49:56.000
bo Andrzej tego nie doceniał,
a moim zdaniem niesłusznie.

00:49:56.001 --> 00:49:59.000
Wracając do tego jakoś,
oczywiście zakrystia

00:49:59.001 --> 00:50:02.000
powinna mieć pewien
rodzaj dostojeństwa i tak dalej.

00:50:02.001 --> 00:50:06.000
Ja pamiętam, że
jakoś łatwiej nam było

00:50:06.001 --> 00:50:09.000
zakryć to, co nie
było takie właściwe.

00:50:09.500 --> 00:50:14.000
Krucyfiks, ksiądz nasz
kapelan przychodził

00:50:14.150 --> 00:50:16.000
z tą walizeczką służbową,

00:50:16.700 --> 00:50:20.000
ubierał się u nas w
tej, tak w każdym

00:50:20.001 --> 00:50:23.000
razie pamiętam, że
zakrywaliśmy to wszystko

00:50:23.001 --> 00:50:25.000
i teraz wracam do tego,
że jak już te playboy'

00:50:25.001 --> 00:50:28.000
i penthouse'y były, to wpierw
Andrzej zupełnie nie doceniał.

00:50:28.001 --> 00:50:29.001
Nie wiem dlaczego.

00:50:29.550 --> 00:50:31.000
Konieczności ćwiczenia
się w języku angielskim

00:50:31.001 --> 00:50:35.000
to jest przecież
współczesna łacina,

00:50:35.001 --> 00:50:38.000
żeby porozumieć się
poza naszą wąską etniczną

00:50:38.050 --> 00:50:39.000
grupę ludności, to
trzeba znać to angielski.

00:50:39.025 --> 00:50:43.000
Więc żeśmy go ćwiczyli wpierw
na przetłumaczeniu wywiadu

00:50:43.001 --> 00:50:46.000
z Lechem Wałęsą,
lutowy numer z 82' roku.

00:50:46.001 --> 00:50:49.000
Przez przypadek byłem
świadkiem zabiegów

00:50:49.200 --> 00:50:51.000
pani redaktor o ten wywiad.

00:50:51.001 --> 00:50:53.000
Nie wiedziałem, że on powstał.

00:50:53.001 --> 00:50:55.000
Powstał, żeśmy go przetłumaczyli.

00:50:55.001 --> 00:50:58.000
Później pamiętam jakąś
opowiadanie Janusza Głowackiego,

00:50:58.001 --> 00:51:05.000
który opisywał sytuację tej,
czy tam dzieje tej pani redaktor,

00:51:05.200 --> 00:51:06.000
która ten wywiad zrobiła.

00:51:06.001 --> 00:51:10.000
To było służbowe, ale było
pewne zapotrzebowanie społeczne

00:51:10.450 --> 00:51:14.000
na tłumaczenie tego, co
tam jest istotą tego pisma.

00:51:14.001 --> 00:51:17.000
Więc pamiętam z Rysiem
Grabowskim, tak, Mrówa?

00:51:17.001 --> 00:51:19.000
Rysiu Torowicz, z Rysiem Grabowskim,

00:51:19.001 --> 00:51:23.000
żeśmy tłumaczyli z angielskiego
na nasze. Problem polega na tym

00:51:23.001 --> 00:51:27.000
żeśmy zdecydowali tylko, kiedy
uczestniczą co najmniej cztery osoby,

00:51:27.001 --> 00:51:31.000
bo my tutaj nie będziemy
jakichś takich mijałkich sytuacji,

00:51:31.001 --> 00:51:32.527
ale problem polega
na tym, że w słowniku

00:51:32.539 --> 00:51:34.000
część z tych wyrazów
w ogóle nie było.

00:51:34.001 --> 00:51:40.000
Trzeba było rozsupłować
te rebusy, co to słowo znaczy,

00:51:40.001 --> 00:51:43.000
a może to, to i to tamto,
później cała ta konstrukcja.

00:51:43.075 --> 00:51:45.000
W każdym razie to była praca zespołowa,

00:51:45.001 --> 00:51:48.000
którą Andrzej widzę tutaj
nie cenił, nie wiem dlaczego.

00:51:48.001 --> 00:51:50.000
Zupełnie nie wiem dlaczego.

00:51:50.300 --> 00:51:54.000
Było zapotrzebowanie społeczne,
bo to tam później było po celach.

00:51:54.550 --> 00:51:57.000
Koledzy się dopominali,
kiedy następny odcinek,

00:51:57.250 --> 00:52:00.000
co to trzeba, dlaczego
nie ma i tak dalej.

00:52:00.001 --> 00:52:03.000
To tyle angielskiego. Natomiast chcę
powiedzieć o rzeczy najważniejszej,

00:52:03.250 --> 00:52:07.000
bo jest jeszcze rzecz, tak może to
trochę zabrzmi tak trochę w opozycji

00:52:07.001 --> 00:52:09.000
do tego, co mówię,
mianowicie „herbatnik” to jest

00:52:09.001 --> 00:52:11.000
człowiek, z którym się
pije herbatę pod celą.

00:52:11.725 --> 00:52:16.000
i ileś tam herbatników
było, ale dla mnie

00:52:16.001 --> 00:52:19.000
Strzebielinek jest ważny
ze względu na weteranów.

00:52:19.550 --> 00:52:25.000
Solidarność odegrała ważną
historyczną rolę w historii Polski,

00:52:25.225 --> 00:52:29.000
historii Europy.
Pokój przy okrągłym stole.

00:52:29.300 --> 00:52:33.000
Ale żeby odegrać tą rolę, to
Solidarność musiała przetrwać.

00:52:33.500 --> 00:52:36.126
I w momencie, kiedy wprowadzono
stan wojenny wcale nie było oczywiste,

00:52:36.150 --> 00:52:39.000
że Solidarność przetrwa.
Solidarność miała 10 milionów,

00:52:39.001 --> 00:52:42.000
była oszałamiająco potężna.
To w ogóle w momencie,

00:52:42.001 --> 00:52:47.000
kiedy wprowadzono stan wojenny
Solidarność przetrwała dzięki

00:52:47.100 --> 00:52:52.000
jednemu promilowi, tych 10
milionów, jednemu promilowi.

00:52:52.001 --> 00:52:55.000
Niedawno prowadziłem spór
z utytułowanym historykiem,

00:52:55.001 --> 00:52:57.000
który uważa, że to
było znacznie więcej.

00:52:57.450 --> 00:53:00.000
Zgodzę się na kilkanaście
promili, ale nie więcej.

00:53:00.400 --> 00:53:03.000
Jestem w stanie to
udowodnić i bronić tego tezu.

00:53:03.001 --> 00:53:07.000
Dzięki tym ludziom, dzięki ich
odwadze, dzięki ich ofiarności,

00:53:07.300 --> 00:53:11.000
wytrwałości, mądrości.
Solidarność przetrwała.

00:53:12.050 --> 00:53:14.000
I teraz co to jest dla
mnie Strzebielinek?

00:53:14.150 --> 00:53:17.000
Przede wszystkim są ci
weterani ze Strzebielinka,

00:53:17.001 --> 00:53:21.000
rozumianego jako Strzebielinek
oraz ludzie, którzy dzięki temu,

00:53:21.001 --> 00:53:24.000
że my byliśmy w Strzebielinku,
zorganizowali się na zewnątrz,

00:53:24.001 --> 00:53:28.000
żeby nam pomagać.
13 grudnia do mojej żony

00:53:28.001 --> 00:53:34.000
przychodzi Janusz Granatowicz
z pół litrem, tutaj siedzi.

00:53:34.100 --> 00:53:39.000
Celebrować fakt poznania się,
bo jak tylko mnie zamknęli,

00:53:39.001 --> 00:53:42.000
to Janusz przyszedł, oczywiście
moja żona go pogoniła,

00:53:42.100 --> 00:53:46.000
co to za jeden, ale w każdym
razie Janusz jest przedstawicielem

00:53:46.001 --> 00:53:49.000
tych ludzi, którzy w sposób
dobrowolny natychmiastowy

00:53:49.075 --> 00:53:52.000
się zorganizowali jako
Komisja Charytatywna.

00:53:52.001 --> 00:53:58.000
Kościół dał na to parasol,
ale to robili konkretni ludzie.

00:53:58.575 --> 00:54:03.000
Ale mija czas, ja
wychodzę z tego więzienia,

00:54:03.001 --> 00:54:05.000
tam idę do Granatowiczów,
żeby mi podziękować,

00:54:05.050 --> 00:54:07.000
wszystko fajnie, ładnie,
pięknie, Komisja Charytatywna,

00:54:07.001 --> 00:54:11.000
pomaganie internowanym.
Po tym mija czas

00:54:11.001 --> 00:54:15.000
i jest tam rok później
spotkanie Lecha Wałęsy z TKK

00:54:15.001 --> 00:54:19.000
jest organizowane. Ja mam na tym
być razem z Lechem Kaczyńskim,

00:54:19.001 --> 00:54:21.026
więc tam mamy się zjawić w
jakimś mieszkaniu kontaktowym

00:54:21.050 --> 00:54:24.000
i kto przychodzi?
Komisja Charytatywna w pełnym składzie,

00:54:24.300 --> 00:54:30.000
jako organizatorzy tego spotkania.
Później się dowiaduje,

00:54:30.001 --> 00:54:33.000
że gdzie jest pierwsze spotkanie
Wałęsy z TKK u Granatowiczów.

00:54:33.001 --> 00:54:36.000
Krótko mówiąc, to jest dla mnie ważne.

00:54:36.001 --> 00:54:39.000
Dalej, jeszcze kilka
takich przykładów podam.

00:54:39.001 --> 00:54:42.000
Wydaje tutaj dwie książki, pod ziemią.

00:54:42.150 --> 00:54:46.000
Kto robi okładkę?
Tomek Cofta, który był projektantem

00:54:46.001 --> 00:54:49.000
wielu tych znaczków
pocztowych, zresztą to jest ornitolog

00:54:49.001 --> 00:54:53.000
i jeśli państwo natrafią
na książkę ornitologiczną

00:54:53.001 --> 00:54:57.000
z Europy, to 9 do 10, że
to będą obrazki Tomka.

00:54:57.001 --> 00:55:00.000
On niesłychanie utalentowany
i poza tym miał taki talent,

00:55:00.200 --> 00:55:04.000
z którym myśmy się
dobrze czuli, mianowicie

00:55:04.001 --> 00:55:06.000
coś, co on powiedział,
Pomysłowy Dobromir.

00:55:06.001 --> 00:55:09.000
To znaczy jak trzeba było
zelektryfikować Andrzeja Zarębskiego,

00:55:09.075 --> 00:55:12.000
bo przy tej świeczce siedział,
to trzeba było to zrobić,

00:55:12.001 --> 00:55:16.000
bo nie szło już z tym
średniowieczem tam wytrzymać,

00:55:16.001 --> 00:55:19.000
ale pamiętam, że z Tomkiem
pierwsze co to żeśmy przepiłowali kratę,

00:55:19.001 --> 00:55:24.000
bo nie dlatego, żeby od razu uciekać,
tylko żeby mieć tą taką jakby,

00:55:24.001 --> 00:55:28.000
żeby nie być zależnym od
kogoś, gdyby na jakieś wypadki

00:55:28.001 --> 00:55:31.000
to żeśmy tą kratę przepiłowali,
zamaskowali, w porządku.

00:55:31.001 --> 00:55:36.000
Tomek był znany z tego i
jest to w jego wspomnieniach.

00:55:36.001 --> 00:55:38.000
[niedosłyszana wypowiedź z sali]

00:55:38.500 --> 00:55:47.000
Dobrze, ale czas, dobra, to pozwólcie
mi państwo dokończyć

00:55:47.600 --> 00:55:51.000
o tych weteranach, bo to jest
istotne i skończy się bardzo,

00:55:51.500 --> 00:55:55.000
będzie zobowiązana, za
chwilę do tego dojdziemy.

00:55:55.100 --> 00:55:58.000
[niedosłyszana wypowiedź z sali]

00:55:58.050 --> 00:56:02.000
Jacek Gajek, o którym
wspomniałem, dzięki niemu poznałem

00:56:02.001 --> 00:56:07.000
Marka Nikodemskiego i Włodka Martina,
którzy zrobili ten program szyfrujący,

00:56:07.125 --> 00:56:12.000
który w naszym, który powodował,
że mogliśmy w sposób swobodny

00:56:12.001 --> 00:56:14.000
korespondować, dzięki czemu
wiele rzeczy było możliwe,

00:56:14.001 --> 00:56:19.000
które nie były możliwe bez tego,
był możliwy przemyt sprzętu.

00:56:19.050 --> 00:56:25.000
I pamiętam takie zdarzenie,
żeśmy przemycili Bogdan Szybalski,

00:56:25.350 --> 00:56:29.000
Strzebielinek i był jednym z
organizatorów, po czym rozmawiam

00:56:29.001 --> 00:56:34.000
z Tolkiem Stawikowskim, Toruń,
że dla Torunia dwie maszyny,

00:56:34.250 --> 00:56:39.000
tylko musicie załatwić samochód,
minimalne wymiary w przestrzeni

00:56:39.001 --> 00:56:42.000
ładunkowej takie, macie być
tam o takiej, takiej godzinie,

00:56:42.001 --> 00:56:46.000
na przystanku autobusu, gdzieś
tam na Kaszubach, kto przyjeżdża,

00:56:46.001 --> 00:56:50.000
Rysiu Musielak, Strzebielinek,
a gdzie są te maszyny?

00:56:50.001 --> 00:56:54.000
U Tomka Cofty, tak się
zastanawiam, czy ich tam powiązać,

00:56:54.001 --> 00:56:58.000
ale przecież najważniejsze
jest przestrzeganie przepisów BHP,

00:56:58.050 --> 00:57:01.000
więc wy siedzicie tutaj,
czekacie na autobus, ja jako,

00:57:01.600 --> 00:57:06.000
przyjechali karetką pogotowia,
jako wesoły sanitariusz tą karetkę

00:57:06.001 --> 00:57:10.000
do Tomka. I pamiętam, że
poprzednio podobna okoliczność

00:57:10.001 --> 00:57:13.000
bez weteranów ze Strzebielinka
kończyła się tym, że musiałem

00:57:13.001 --> 00:57:18.000
dwie tony węgla rzucić, bo tak
były zamaskowane te maszyny,

00:57:18.050 --> 00:57:22.000
a u Tomka arcydzieło
maskowania, arcydzieło maskowania.

00:57:22.650 --> 00:57:27.000
Dlaczego? Bo Tomek miał tą
taką właśnie umiejętność i wiele jest

00:57:27.001 --> 00:57:31.000
o alkoholu, który był przemycany
do więzienia, ale my z Tomkiem

00:57:31.050 --> 00:57:35.000
postanowiliśmy zrobić,
wyprodukować alkohol etylowy,

00:57:35.001 --> 00:57:38.000
najważniejsze, żeby zrobić
alkohol etylowy, to trzeba pamiętać,

00:57:38.100 --> 00:57:42.000
kiedy była bitwa pod Grunwaldem,
no bo 1000 gram wody, 400 gram cukru

00:57:42.001 --> 00:57:48.000
i 10 gram drożdży, a później
już pierwsza destylacja na miskach,

00:57:48.600 --> 00:57:51.000
koledzy niecierpliwie już to
pili, ale to było takie słabe,

00:57:51.001 --> 00:57:55.000
ja byłem do 40-tego roku całkowity
abstynentem, a Tomek też nie był

00:57:55.001 --> 00:57:58.000
trunkowy, tylko chodziło o to, żeby
produkować. Drugą destylację

00:57:58.001 --> 00:58:02.000
zrobiliśmy, jak Pan Bóg mu przykazał,
palili się, czyli miał odpowiedni

00:58:02.150 --> 00:58:06.000
procentaż, żeśmy byli
zadowoleni z siebie, że

00:58:06.001 --> 00:58:10.000
można to zrobić, wracając
do tych weteranów,

00:58:12.250 --> 00:58:16.000
spotykam z Donaldem Tuskiem i mówię
mu tak, słuchaj, dostaniesz maszynę,

00:58:16.001 --> 00:58:20.000
pewnie trafi ona do ciebie, jak
ciebie znam, ale widzę, że nie chcesz

00:58:20.001 --> 00:58:24.000
się przyznać, najważniejsze jest
przestrzeganie przepisów BHP,

00:58:24.001 --> 00:58:28.000
ale mówię mu tak, róbcie sobie
co chcecie, a to było środowisko,

00:58:28.001 --> 00:58:31.000
które wydawało przegląd
polityczny, drukujcie co chcecie,

00:58:31.100 --> 00:58:35.000
ale jak trąbka zagra alarm,
do szeregu i byli w szeregu,

00:58:35.350 --> 00:58:41.000
Andrzej Zarębski był, jest weteranem
i ci ludzie są, iluś tam było,

00:58:41.001 --> 00:58:45.000
tak, tak, Marek Zająkała,
ty nie byłeś ze Strzebielinka,

00:58:45.075 --> 00:58:49.000
ale ja mówię o weteranach
tych, oczywiście to nie jest tak,

00:58:49.150 --> 00:58:53.000
że tylko, dla mnie Strzebielinek się z
tym kojarzy i to jest dla mnie ważne,

00:58:53.001 --> 00:58:57.000
dlatego, bo to czemuś służyło,
to czemuś służyło, ten Strzebielinek,

00:58:57.001 --> 00:59:05.000
to siedzenie, to był pierwszy etap
tego, przecież tak jak tutaj mówi,

00:59:05.001 --> 00:59:10.000
że więzień może sobie, albo
żołnierz mieć ten centymetr krawiecki

00:59:10.200 --> 00:59:15.000
i sobie tam urywać, a my i z
tą Solidarnością też tak było,

00:59:15.001 --> 00:59:18.000
że trzeba przetrzymać
nie wiadomo na jak długo,

00:59:18.100 --> 00:59:23.000
przecież myśmy nie wiedzieli, że
kierownictwo polityczne na Kremlu

00:59:23.001 --> 00:59:27.000
będzie miało samoświadomość,
że zbankrutowała,

00:59:27.001 --> 00:59:30.000
że komunizm zbankrutował, skutkiem
tego nie stać ich na te kolonie

00:59:30.001 --> 00:59:34.000
na wschodzie, skutkiem tego Jaruzelski
mógł w ogóle dopuścić myśl inną,

00:59:34.050 --> 00:59:38.000
jaką miał kiedy siedzieliśmy z
Strzebielinku, a my musieliśmy przetrwać

00:59:38.325 --> 00:59:40.739
i przetrwaliśmy. Dzięki
temu później Lech

00:59:40.751 --> 00:59:43.000
Wałęsa mógł być
zaproszony do Berlina,

00:59:43.225 --> 00:59:52.000
gdzie ustawiono te kamyki, kostki
domina i pchnąć tą pierwszą kostkę,

00:59:52.100 --> 00:59:55.000
którą myśmy skonstruowali,
myśmy to zrobili.

00:59:55.300 --> 00:59:57.101
I dla mnie ten Strzebielinek
jest najważniejszy.

00:59:58.350 --> 01:00:01.000
Ja, ty przypilnujesz Andrzeja,
bo to się tak łatwo nie skończy,

01:00:01.025 --> 01:00:05.000
mianowicie używam słowa weteran, które
jest takie banalne w gruncie rzeczy,

01:00:05.001 --> 01:00:09.000
towarzysz broni w jednym szeregu
i tak dalej, ale Anglicy nazywają to

01:00:09.400 --> 01:00:17.000
"the man next to you", ten, który
jest obok, który daje tę niezawodność.

01:00:17.150 --> 01:00:22.000
I Andrzej ma znaleźć
polski odpowiednik i ja

01:00:22.050 --> 01:00:24.000
się byle czym nie
zadowolę i ty przypilnujesz.

01:00:25.200 --> 01:00:31.000
[oklaski]

01:00:31.001 --> 01:00:35.000
Proszę państwa, jeszcze na
koniec, nie wiem czy na koniec,

01:00:35.125 --> 01:00:39.000
ale chciałbym jeszcze dwa
fragmenty krótkie państwu przeczytać

01:00:39.250 --> 01:00:46.000
z taką oto refleksją, że to jest
jednak literatura taka więzienna,

01:00:46.250 --> 01:00:52.000
czyli pisana w więzieniu, pisana
w sytuacji pozbawienia wolności,

01:00:52.450 --> 01:00:59.000
kiedy jednak wiele
kwestii, sytuacji postrzega

01:00:59.001 --> 01:01:01.515
się inaczej, chociażby
upływ czasu, czas jest

01:01:01.527 --> 01:01:05.000
wolniejszy, tego czasu jest
najpierw więcej, potem mniej.

01:01:06.150 --> 01:01:09.000
Oni tam wszyscy w tej celi w
pewnym momencie się przesuwają,

01:01:09.050 --> 01:01:13.000
nie wiem Jacku, czy pamiętasz,
i tam chodzą spać właśnie rano,

01:01:13.001 --> 01:01:18.000
a wstają po południu, te dni się
zacierają, właściwie nie wiadomo,

01:01:18.200 --> 01:01:20.000
kiedy mijają.

01:01:20.650 --> 01:01:25.000
Jak to często było w więzieniach,
różne rzeczy raptem stają się

01:01:25.250 --> 01:01:31.000
strasznie ważne,
jakaś walka pająka z

01:01:31.001 --> 01:01:33.000
muchami albo jakiś kot,
którego się dokarmia.

01:01:33.200 --> 01:01:37.000
I to są bardzo ciekawe spostrzeżenia.

01:01:37.001 --> 01:01:41.000
Chciałem państwu koniecznie
przeczytać taką krótką sylwę

01:01:41.100 --> 01:01:44.000
pod tytułem "Kocie małżeństwo".

01:01:44.500 --> 01:01:48.000
"Nasz kot znalazł sobie towarzyszkę.

01:01:48.400 --> 01:01:50.000
Nazwaliśmy ją Basia.

01:01:50.400 --> 01:01:54.000
Jest trochę większa od
niego i ma jaśniejszą sielść.

01:01:54.001 --> 01:01:56.000
Wczoraj przyprowadził ją do celi.

01:01:56.075 --> 01:02:00.000
Okno było przymknięte,
więc otworzył je szeroko łapą,

01:02:00.100 --> 01:02:02.000
skoczył, a ona za nim.

01:02:02.500 --> 01:02:06.000
Poszedł tam, gdzie stawiamy
mu miseczkę z mlekiem,

01:02:06.200 --> 01:02:11.000
ale miseczki akurat nie było,
za późno, restauracja zamknięta.

01:02:11.001 --> 01:02:14.000
Obszedł cele w kółko, a ona za nim.

01:02:14.650 --> 01:02:18.000
Na dworze było już jasno,
wszyscy jeszcze spali.

01:02:18.200 --> 01:02:23.000
Pokazał jej kartony, w których
można spać albo się bawić.

01:02:23.300 --> 01:02:27.000
Pokazał jej, jak
fantastycznie jest wleźć na stół

01:02:27.250 --> 01:02:29.000
i usiąść koło puszki z cukrem.

01:02:29.700 --> 01:02:34.000
Potem wyskoczył z
powrotem, a ona za nim.

01:02:34.200 --> 01:02:37.000
Widać było, że jej zaimponował.

01:02:37.001 --> 01:02:40.000
Taka meta, to już nie byle co.

01:02:40.550 --> 01:02:44.000
Jak słyszałem, żyją
ze sobą na kocią łapę".

01:02:45.950 --> 01:02:50.000
Ale proszę państwa, także
wiersz nie daruje Andrzejowi,

01:02:50.001 --> 01:02:55.000
skoro się po latach okazało,
że jednak te wiersze pisał.

01:02:55.250 --> 01:02:59.000
Może to i dobrze rzeczywiście,
Andrzeju, twoja refleksja,

01:02:59.001 --> 01:03:03.000
że te teksty ukazują
się po wielu latach,

01:03:03.001 --> 01:03:07.000
zyskują z jednej strony na
wartości, jako pewien dokument.

01:03:07.350 --> 01:03:12.000
To jest dokument czasu,
czasu, miejsca, sytuacji.

01:03:12.050 --> 01:03:15.010
Tu jeszcze przypomnę państwu, bo to
nie musi być dla wszystkich oczywiste,

01:03:15.050 --> 01:03:17.000
że Andrzej był tak
naprawdę bardzo młody.

01:03:17.350 --> 01:03:22.000
Bardzo młody, on miał
przecież, i dobrze liczę, 24 lata.

01:03:22.350 --> 01:03:27.000
Naprawdę był bardzo młody.

01:03:27.200 --> 01:03:32.000
Tak, żył intensywnie.

01:03:32.001 --> 01:03:36.000
To nie ulega wątpliwości,
żył intensywnie.

01:03:36.550 --> 01:03:40.000
Natomiast jednak
rozległość lektur, przemyśleń,

01:03:40.125 --> 01:03:44.000
ale również problemów,
które go właściwie dotyczą,

01:03:45.200 --> 01:03:48.000
naszego bohatera i
problemu fundamentalnego,

01:03:48.200 --> 01:03:52.000
że oto jestem zamknięty,
te dni dodaję, a nie odliczam,

01:03:52.001 --> 01:03:55.000
nie wiem jak to się skończy,
nie wiem kiedy wyjdę.

01:03:55.001 --> 01:04:01.000
Andrzej siedział wyjątkowo
długo, chyba niewiele osób

01:04:01.001 --> 01:04:04.000
dłużej siedziało, przez
lęk o sytuację materialną.

01:04:04.150 --> 01:04:09.000
On wyraźnie jest opisany, bo proszę
państwa, do pewnego momentu,

01:04:09.100 --> 01:04:11.584
dopóki formalnie
nie zlikwidowano

01:04:11.596 --> 01:04:15.000
Solidarności, mówię o
rządzie komunistycznym,

01:04:15.050 --> 01:04:19.000
to żona dostawała jakieś
pieniądze, internowanym płacono,

01:04:19.200 --> 01:04:22.404
czyli te państwowe,
związkowe w tym

01:04:22.416 --> 01:04:26.000
wypadku, etaty były
jakoś tam opłacane.

01:04:26.001 --> 01:04:29.000
To się kończy, przecież po
prostu już trzeba z czegoś żyć.

01:04:29.350 --> 01:04:32.000
Tu w ogóle naiwny młody
człowiek mógłby spytać,

01:04:32.150 --> 01:04:34.071
dobrze, ale co te tam
takie, tam Strzebielinek,

01:04:34.150 --> 01:04:36.000
przecież można było
dość łatwo stamtąd uciec.

01:04:36.001 --> 01:04:38.000
Jacku, no chyba było
można dość łatwo uciec.

01:04:38.650 --> 01:04:41.410
Wyszkowski zdaje się
uciekł, ale dobrze,

01:04:41.422 --> 01:04:44.000
ale no Andrzej
ucieknie i co dalej, tak?

01:04:44.150 --> 01:04:48.000
Żona, dwoje dzieci
przecież z czegoś trzeba żyć.

01:04:48.001 --> 01:04:50.554
Praca jest praktycznie
tylko państwowa,

01:04:50.566 --> 01:04:53.000
innej pracy właściwie
na dobrą sprawę

01:04:53.050 --> 01:04:58.000
prawie nie ma, czy jeszcze, potem
się oczywiście to zaczęło zmieniać.

01:04:58.450 --> 01:05:06.000
Więc to jest taki patchwork w moim
poczuciu, czy właśnie silva rerum,

01:05:06.250 --> 01:05:11.000
gdzie mieszają się cytaty,
odniesienia literackie, nazwiska,

01:05:11.150 --> 01:05:17.000
ale też różne refleksje bardzo
osobiste, sięgające nawet intymności,

01:05:17.001 --> 01:05:21.000
chociaż gdzieś tam chyba
jednak autor się zatrzymuje,

01:05:21.100 --> 01:05:27.000
pokazujące też niezwykle skomplikowaną,
jakby taką piętrowo skomplikowaną

01:05:27.100 --> 01:05:30.000
sytuację wewnętrzną,
psychiczną Andrzeja.

01:05:30.001 --> 01:05:34.000
I to nie jest opowiedziane linearnie,
to jest właśnie opowiedziane

01:05:34.150 --> 01:05:40.000
przez takie błyski sygnały,
rozświetlenia, rozjażenia,

01:05:40.001 --> 01:05:45.000
ale kiedy się czyta całość, to to
się wszystko ujawnia bardzo mocno.

01:05:45.001 --> 01:05:48.989
Więc może proszę
państwa jeszcze wiersz

01:05:49.001 --> 01:05:53.000
do córki, który bardzo
mi się spodobał.

01:05:53.100 --> 01:05:58.000
Nazywa się „Piosenka dla mojej małej”.

01:05:58.225 --> 01:06:03.000
Raz chiński malarz malował
pejzaż i pomagali mu uczniowie.

01:06:03.250 --> 01:06:06.700
I trochę już byli źli
na niego, że przez

01:06:06.712 --> 01:06:10.000
wiele lat ciągle ten
sam obraz malują.

01:06:10.500 --> 01:06:17.000
Mówili między sobą, zobaczcie, wszędzie
inni malarze tworzą nowe dzieła,

01:06:17.050 --> 01:06:22.000
a my ciągle i ciągle
malujemy ten sam pejzaż.

01:06:22.400 --> 01:06:28.000
Gdy usłyszał to ich mistrz, a był już
bardzo stary, uśmiechnął się tylko,

01:06:28.001 --> 01:06:34.000
wziął mały pędzelek i poprawił
światłocień na jednym liściu.

01:06:34.025 --> 01:06:41.000
Potem wspiął się na jeszcze mokrą
od farby ścieżkę i nie odwracając się

01:06:41.300 --> 01:06:44.000
zniknął za pagórkiem.

01:06:44.250 --> 01:06:51.000
To stara opowieść, może ma
tysiąc, może dwa tysiące lat.

01:06:51.250 --> 01:06:55.000
Czy słyszysz jak szumią
namalowane wówczas drzewa?

01:06:55.350 --> 01:07:03.000
Jak kwitną kwiaty tamtego obrazu?
Jak smakują jabłka pocałunków?

01:07:03.450 --> 01:07:09.000
To się ciągle powtarza i
zawsze jest taka możliwość,

01:07:09.050 --> 01:07:13.000
ta sama śmierć komara
i ludzieńka, i miłość.

01:07:13.450 --> 01:07:19.000
Przestraszona perspektywa
trwania, twoje stłuczone kolano.

01:07:19.650 --> 01:07:26.000
Gdy idę do domu każdego
wieczoru i zastaję tam obcych ludzi.

01:07:26.700 --> 01:07:32.000
Wracam do więzienia, a dom wraca
do mojego brzucha bezsennego.

01:07:32.650 --> 01:07:37.000
W popielniczce, na szczycie
tego, co zostało ze snów,

01:07:37.450 --> 01:07:42.000
żarzy się ostatnia
przyczyna kłócia w piersiach.

01:07:44.250 --> 01:07:49.000
[oklaski]

01:07:49.100 --> 01:08:02.000
Bardzo dziękuję panu Jackowi, Adzikowi
za udział w tym naszym wieczorze.

01:08:02.001 --> 01:08:05.598
Będziemy już powoli
tę część kończyć.

01:08:05.610 --> 01:08:10.000
Jeszcze będzie chwila
na państwa wspomnienia,

01:08:10.001 --> 01:08:17.000
refleksje, może komentarze,
tylko jeszcze dwa takie komunikaty.

01:08:17.150 --> 01:08:23.000
Jeden to, że tam później będzie po
zakończeniu jakiś poczęstunek w holu,

01:08:23.450 --> 01:08:27.070
a też jest prośba
Leszka Biernackiego,

01:08:27.082 --> 01:08:31.000
że może warto by
sobie zrobić już na dole

01:08:31.850 --> 01:08:35.000
zdjęcie takie grupowe. Myślę,
że jak Andrzej zobaczy to zdjęcie,

01:08:35.001 --> 01:08:42.000
to będzie mu bardzo przyjemnie.
A ja zacząłem wierszem Słowackiego

01:08:42.001 --> 01:08:50.000
i zakończę poezją Słowackiego, bo to
jest wieszcza najjaśniejsza chwała,

01:08:50.950 --> 01:08:56.000
że w posąg mieni nawet pożegnanie.
Ta kartka wieki tu będzie płakała

01:08:56.001 --> 01:09:01.000
i łez jej stanie.
Kiedy w daleką odjeżdżasz krainę,

01:09:01.001 --> 01:09:11.000
ja kończę moje na ziemi wygnanie, ale
samotny, ale łzami płynę i to pisanie.

01:09:11.375 --> 01:09:19.375
Bardzo proszę, jeśli
ktoś z państwa chce

01:09:19.387 --> 01:09:28.000
coś powiedzieć, to ja
podejdę z mikrofonem.

01:09:28.400 --> 01:09:34.000
Szanowni Państwo, ja jestem kolegą
też ze studiów Andrzeja i Andrzeja.

01:09:34.800 --> 01:09:40.000
Chciałbym powiedzieć trzy rzeczy.
Po pierwsze, mam nadzieję, Joanno,

01:09:40.025 --> 01:09:43.000
że Andrzej ma Krzyż
Wolności i Solidarności.

01:09:45.600 --> 01:09:46.488
Otrzymał, ale nie odebrał.

01:09:46.688 --> 01:09:47.000
Jasne, jasne.

01:09:47.001 --> 01:09:52.000
To jest niezwykle ważne, słuchajcie
Państwo, bo im dalej od 81,82,

01:09:52.450 --> 01:09:56.000
tym więcej rodzi się dziwnych
kombatantów, tak jak po wojnie.

01:09:56.450 --> 01:09:59.609
A tym ludziom z
internowania, z aresztowania

01:09:59.621 --> 01:10:02.000
to się po prostu
ustawowo należy.

01:10:02.650 --> 01:10:04.813
I o tym mówi ustawa
jeszcze podpisywana

01:10:04.825 --> 01:10:07.000
za prezydenta Bronisława
Komorowskiego.

01:10:07.001 --> 01:10:10.100
Bardzo proszę o tego
rozwiązania, bo z tym

01:10:10.112 --> 01:10:13.000
się wiążą też pewne
decyzje emerytalne.

01:10:13.001 --> 01:10:17.000
Ja już nie chcę wchodzić w szczegóły,
ale dbajmy także o tą stronę,

01:10:17.001 --> 01:10:19.608
bo ci ludzie strasznie
zostali pokrzywdzeni.

01:10:19.620 --> 01:10:22.000
Przecież po wyjściu
to był znowu problem

01:10:22.450 --> 01:10:29.000
wilczego biletu praktycznie wszędzie
i całe lata 80, lata nieskładkowe.

01:10:29.050 --> 01:10:33.000
Nie będę tego rozwijał, ale
jest to problem niezwykle istotny.

01:10:33.250 --> 01:10:35.886
Drugi, nie znam
jeszcze publikacji,

01:10:35.898 --> 01:10:39.000
natomiast ja w tym
czasie byłem w wojsku,

01:10:39.001 --> 01:10:46.000
na rocznej studium wojskowym
81-82, od maja do maja.

01:10:46.001 --> 01:10:51.000
Wydałem nawet taką publikację
"Stan wojenny w mundurze".

01:10:51.001 --> 01:10:54.857
Marzy mi się taka
debata o przekształceniu

01:10:54.869 --> 01:10:58.000
ludzi, mówiąc
ogólnie mundurowych,

01:10:58.100 --> 01:11:03.000
z początkiem stanu wojennego.
Nagle jak kameleony.

01:11:03.001 --> 01:11:05.331
To słuchajcie, było
coś niesamowitego.

01:11:05.343 --> 01:11:07.000
Jak patrzyłem na tych samych,

01:11:07.100 --> 01:11:11.000
w ping-ponga się grało,
tacy byli liberalni, otwarci.

01:11:11.001 --> 01:11:15.000
To dotyczy także służb więziennych.
Ja dokładnie nie wiem,

01:11:15.150 --> 01:11:20.000
jakie tutaj było rozstrzygnięcie,
o czym Andrzej dokładnie pisze,

01:11:20.001 --> 01:11:27.000
natomiast zachowania służb
mundurowych były niesamowite.

01:11:27.001 --> 01:11:32.000
I to jest ten kolega, ten jeden
promil, który zostaje, a te 10 milionów

01:11:32.350 --> 01:11:35.546
i ci cicho popierający,
to jest ciche też

01:11:35.558 --> 01:11:39.000
zwycięstwo niestety
autorów stanu wojennego.

01:11:39.001 --> 01:11:44.000
Że tak się udało rzeczywiście
jakby zindoktrynować,

01:11:44.001 --> 01:11:50.000
szczególnie te służby, które zarządzały
strachem, zarządzały państwem.

01:11:50.225 --> 01:11:54.000
I nie przedłużając, czyli
taka debata byłaby też istotna,

01:11:54.075 --> 01:11:58.000
żeby zobaczyć ten bal
nowosilcowa z innej strony,

01:11:58.450 --> 01:12:02.000
bo niestety on zawsze w Polsce
też występował, ten rewers.

01:12:02.475 --> 01:12:08.000
A dla Andrzeja wstępowaliśmy w 80'
roku do Solidarności.

01:12:08.001 --> 01:12:11.000
Może tam gdzieś nas
widzi tutaj przez kamerę.

01:12:11.001 --> 01:12:18.000
Zbiór pamiątkowych znaczków
od znaczku tej szafki takiej z 80'

01:12:18.450 --> 01:12:24.000
roku poprzez, ja zawsze noszę ten znak
godło Rzeczpospolitej i Solidarność,

01:12:24.001 --> 01:12:27.000
bo to jest zawsze
jakby te najważniejsze.

01:12:27.001 --> 01:12:29.000
I Solidarność na 40-lecie.

01:12:29.001 --> 01:12:32.063
Joanno, dla twojego
męża z podziękowaniem

01:12:32.075 --> 01:12:35.000
od ludzi Solidarności
dla Solidarności.

01:12:35.500 --> 01:12:41.000
[oklaski]

01:12:41.001 --> 01:12:42.000
To wszystkiego dobrego.

01:12:42.001 --> 01:12:43.001
Dziękuję.

01:12:43.125 --> 01:12:54.000
Proszę państwa, ja byłem osobą,
Zbyszek Pilachowski byłem osobą,

01:12:54.150 --> 01:13:01.000
która siedziała 8 miesięcy w tej samej
celi z Andrzejem, z Ryśkiem Grabowskim

01:13:01.650 --> 01:13:05.000
i rzeczywiście nie miałem okazji
jeszcze przeczytać tej książki,

01:13:05.001 --> 01:13:11.000
ale tam trochę pomagałem gdzieś tam
przy okazji załatwiać pewne sprawy.

01:13:11.925 --> 01:13:13.000
[niezrozumiałe pytanie z sali]

01:13:13.001 --> 01:13:14.001
No tak, tak, tak.

01:13:14.100 --> 01:13:19.000
I no bo to rzeczywiście tu jest gdzieś
Jacek Kozłowski, gdzie? Tak, o jest.

01:13:19.200 --> 01:13:23.400
Sytuacja, w której ja zostałem wywieziony

01:13:24.084 --> 01:13:27.000
nie tak jak wszyscy do szpitala
w Wejherowie, tylko moja

01:13:27.001 --> 01:13:34.000
śp. matka patriotka nie napisała do
Międzynarodowego Czerwonego Krzyża,

01:13:34.050 --> 01:13:36.609
tylko do polskiego,
więc mnie wywieziono

01:13:36.621 --> 01:13:39.000
do szpitala więziennego
w Bydgoszczy.

01:13:39.001 --> 01:13:43.000
I później miałem dzięki
przez to jakąś tam możliwość

01:13:43.650 --> 01:13:45.470
w drodze powrotnej parogodzinnej

01:13:45.482 --> 01:13:48.000
przepustki, gdzie
spotkaliśmy się z Jackiem.

01:13:48.125 --> 01:13:50.738
Jacek poświęcił swój
aparat fotograficzny,

01:13:50.750 --> 01:13:57.000
ja go przeniosłem jakimś przypadkiem
do obozu i stąd są te zdjęcia.

01:13:57.900 --> 01:14:08.000
I mogę powiedzieć jedno, że tak, Jacek,
ja jestem daleki od martyrologii.

01:14:08.001 --> 01:14:15.000
Tam było cała masa bardzo znakomitych
sytuacji, bardzo dobrze wspominanych,

01:14:15.001 --> 01:14:21.000
bo to były takie przekomarzanki,
jakieś różne sytuacje.

01:14:21.075 --> 01:14:30.000
Taki przykład, w której pierwszy raz
otworzono cele w święta wielkanocne.

01:14:30.050 --> 01:14:38.000
W tym czasie Krzysiek
Leszkowski, który był z nami w celi,

01:14:38.001 --> 01:14:49.000
miał wizytę Ani Młynnik,
która przyniosła stocka i

01:14:49.001 --> 01:14:52.000
paczkę papierosów, które
były narkotykami, że tak powiem.

01:14:52.001 --> 01:14:54.803
Taka była sytuacja.
Z nami wylądował w

01:14:54.815 --> 01:14:58.000
celi dzień wcześniej
jakiś nie wiadomo kto.

01:14:58.150 --> 01:15:05.000
I jak taki, bo on ze stadiny
jakiejś pochodził, wybiegł jak ten koń,

01:15:05.150 --> 01:15:10.000
że wreszcie wolność, wreszcie można
wyjść z celi, a my żeśmy postanowili,

01:15:10.750 --> 01:15:16.000
że my na to się nie zgadzamy, to
jest poważna sprawa, to jest polityka

01:15:16.001 --> 01:15:20.000
i my żądamy natychmiastowego
zamknięcia celi.

01:15:20.001 --> 01:15:22.586
I byliśmy w tej
zamkniętej celi jedynymi

01:15:22.598 --> 01:15:25.000
wolnymi, bo żeśmy
sobie palili trawę,

01:15:25.001 --> 01:15:32.000
popijaliśmy stockiem, a wszyscy
dookoła biegali do wolności pozornej.

01:15:32.350 --> 01:15:34.314
To takich anegdot,
takiej sytuacji

01:15:34.326 --> 01:15:37.000
rzeczywiście, nie wiem
czy to jest wspominane,

01:15:37.400 --> 01:15:41.365
ale rzeczywiście
humaniści, jak mówisz, Rysiu

01:15:41.377 --> 01:15:45.000
i Andrzej, nie wiem
ile oni tego spalili,

01:15:45.450 --> 01:15:47.147
że i to ich w ogóle nie bierze.

01:15:47.159 --> 01:15:49.000
To było dla nas jakieś tam
pierwsze doświadczenie.

01:15:49.050 --> 01:15:57.000
Jeden i drugi spał później 24 godziny.
Także to tak to wyglądało.

01:15:57.250 --> 01:16:11.000
Więc mogę potwierdzić, że to były
niezwykle istotne czasy, istotne dni

01:16:11.100 --> 01:16:17.978
i było w tym, to była
kuźnia, można powiedzieć,

01:16:17.990 --> 01:16:24.000
osób, które poprzez
te kontakty, rozmowy,

01:16:24.001 --> 01:16:28.130
wykłady i tak dalej,
sobie komuna wyhodowała

01:16:28.142 --> 01:16:32.000
taką fabrykę ludzi
przygotowanych później

01:16:32.001 --> 01:16:35.799
do tego, o czym mówiłeś.
Także potwierdzam.

01:16:35.811 --> 01:16:39.000
Nie chcę zanudzać,
ale w razie czego

01:16:39.150 --> 01:16:44.000
to było rzeczywiście tych opowieści
nieskończona ilość. Dziękuję bardzo.

01:16:44.001 --> 01:16:44.901
[oklaski]

01:16:45.101 --> 01:16:46.000
Dziękujemy.

01:16:46.001 --> 01:16:50.000
Czy ktoś z Państwa jeszcze
chciałby zabrać głos?

01:16:51.471 --> 01:16:52.471
Dzień dobry.

01:16:52.500 --> 01:16:54.602
Ja może się
przedstawię na początek.

01:16:54.614 --> 01:16:57.000
Nazywam się Kasia
z domu Zarębska.

01:16:57.001 --> 01:16:59.632
Pierwsza córka z tego
oto związku mamy i taty.

01:16:59.644 --> 01:17:02.000
I po pierwsze chciałam
bardzo podziękować

01:17:02.250 --> 01:17:04.588
za wspaniałe spotkanie
w imieniu całej rodziny,

01:17:04.600 --> 01:17:07.000
bo jest dla nas oczywiście
bardzo, bardzo ważne.

01:17:07.575 --> 01:17:10.428
Ale chciałabym też tutaj
na forum jakby docenić

01:17:10.440 --> 01:17:13.000
pracę mamy i mojej
młodszej siostry Julii,

01:17:13.050 --> 01:17:17.000
która tak naprawdę włożyła olbrzymią
pracę redakcyjną w tą książkę.

01:17:17.001 --> 01:17:19.059
I ona nie wyglądałaby
tak, jak wygląda gdyby

01:17:19.071 --> 01:17:21.000
nie ich praca, ponieważ
muszę powiedzieć,

01:17:21.150 --> 01:17:22.967
że tata walczył
podczas internowania o

01:17:22.979 --> 01:17:25.000
swoją wolność, ale
również tutaj o wolność

01:17:25.075 --> 01:17:27.584
jego wypowiedzi
walczyła mama i Julia.

01:17:27.596 --> 01:17:30.000
A na początku spotkałyśmy
się ze swego rodzaju

01:17:30.425 --> 01:17:33.097
ścianą w postaci
wykreślania wszelkiego

01:17:33.109 --> 01:17:36.000
rodzaju dup i innych
niecensuralnych słów z książki.

01:17:36.300 --> 01:17:38.009
A ci z państwa, którzy już ją

01:17:38.021 --> 01:17:40.000
czytali albo zaczęli
czytać, albo będą czytać,

01:17:40.001 --> 01:17:42.384
to zobaczą państwo,
że ten język jest też taki

01:17:42.396 --> 01:17:45.000
więzienny momentami i
nie jest zbyt wysublimowany.

01:17:48.001 --> 01:17:50.389
Natomiast była
walka o to, żeby to

01:17:50.401 --> 01:17:53.000
rzeczywiście się w
oryginale zachowało.

01:17:53.001 --> 01:17:55.306
Więc ta praca
redakcyjna, rzeczywiście

01:17:55.318 --> 01:17:58.000
przywracanie wykreślonych
fragmentów książki

01:17:58.200 --> 01:18:01.088
to zdecydowanie należą
się duże tutaj brawa i

01:18:01.100 --> 01:18:04.000
słowa uznania dla mojej
siostry i mojej mamy.

01:18:04.001 --> 01:18:07.000
Więc za to wam bardzo dziękuję.

01:18:07.001 --> 01:18:11.000
[oklaski]

01:18:11.001 --> 01:18:12.940
I jeszcze może, bo
tak dużo refleksji mi

01:18:12.952 --> 01:18:15.000
się nasuwało w czasie
jak panów słuchałam.

01:18:15.050 --> 01:18:19.000
Już nawet nie umiem tych
myśli tak pozbierać do końca.

01:18:19.350 --> 01:18:20.631
Natomiast to, co ja
myślę o tej książce,

01:18:20.643 --> 01:18:22.000
dlaczego ona ma taką
formę, że na początku

01:18:22.001 --> 01:18:26.000
jest jakby reportażem, potem jest
tymi małymi formami internowanymi.

01:18:26.200 --> 01:18:29.000
Moim zdaniem wynika to z tego,
że dla taty na początku było bardzo...

01:18:29.025 --> 01:18:32.000
To jakby odpowiada na pytanie, co
było ważne. Na początku było ważne,

01:18:32.001 --> 01:18:35.000
żeby w sposób obiektywny
przedstawić to co się dzieje.

01:18:35.001 --> 01:18:36.471
Ponieważ nie było
wiadomo, kto to opisze, w

01:18:36.483 --> 01:18:38.000
jaki sposób to opisze,
czy to będzie prawda,

01:18:38.001 --> 01:18:40.041
półprawda, czy
nieprawda na koniec, jak

01:18:40.053 --> 01:18:42.000
to świadectwo
zostanie przedstawione.

01:18:42.200 --> 01:18:44.616
I to było ważne. A
później, jak już wszyscy

01:18:44.628 --> 01:18:47.000
byli zamknięci w tym
ośrodku internowania,

01:18:47.001 --> 01:18:48.453
jak to tata sam ujął w
pewnym momencie w

01:18:48.465 --> 01:18:50.076
książce, zaczęli się
zapadać w swoje środki.

01:18:50.100 --> 01:18:52.761
Tak bardzo wyraźnie
weszli w swoje środki.

01:18:52.773 --> 01:18:55.000
On to tak mniej
więcej o tym pisze.

01:18:55.025 --> 01:18:58.000
I w tym momencie zrobiło
się już ważne nie to, co

01:18:58.050 --> 01:19:01.201
jest na zewnątrz, bo
rzeczywiście dni się zlewały.

01:19:01.213 --> 01:19:04.000
Rozumiem, że była
rutyna, dni były powtarzalne,

01:19:04.250 --> 01:19:07.000
te granice się zacierały między
dniem a nocą. Natomiast ważne było to,

01:19:07.001 --> 01:19:12.000
co się dzieje w środku. I jeszcze
jeden komentarz może z mojej strony,

01:19:12.175 --> 01:19:14.026
że uważam, że ta książka nie
jest tylko książką historyczną

01:19:14.050 --> 01:19:16.600
i absolutnie trzeba od
tego odejść myślenia.

01:19:16.612 --> 01:19:19.000
I dlatego to też nie
jest aż tak istotne,

01:19:19.150 --> 01:19:23.000
że ona się ukazuje taki długi
czas po tym, kiedy została napisana.

01:19:23.001 --> 01:19:26.268
Bo to jest książka dużo
więcej niż historyczna.

01:19:26.280 --> 01:19:29.000
Oczywiście z naszej
perspektywy rodziny

01:19:29.250 --> 01:19:31.952
to też jest ogromna
wartość, taka sentymentalna.

01:19:31.964 --> 01:19:34.000
Ja, która urodziłam
się w 1985 roku,

01:19:34.001 --> 01:19:35.909
nie przeżyłam 1981,
nie było mnie na świecie.

01:19:35.921 --> 01:19:38.000
To absolutnie jest to dla mnie

01:19:38.100 --> 01:19:43.000
kluczowe świadectwo tych czasów i
też tego, kim jest, kim był mój tata,

01:19:43.001 --> 01:19:44.835
który teraz ma
problemy z wyrażaniem

01:19:44.847 --> 01:19:47.000
siebie, swoich myśli
przez stan zdrowotny.

01:19:47.100 --> 01:19:48.513
Tym bardziej ta książka
jest dla mnie na wagę złota.

01:19:48.525 --> 01:19:53.155
Natomiast dla wszystkich uważam,
że jest to właśnie taka forma między

01:19:53.167 --> 01:19:56.000
poezją a prozą, której
nie umiem nazwać,

01:19:56.100 --> 01:20:00.000
bo ja niestety studiowałam prawo, a
nie filologię polską. Ale jest to coś

01:20:00.275 --> 01:20:07.000
zdecydowanie unikalnego, co ma taki
duży wydźwięk też społeczny, literacki

01:20:07.100 --> 01:20:11.000
i nie tylko historyczny. Więc byłabym
przeciwna, żeby to szufladkować,

01:20:11.001 --> 01:20:13.106
tę książkę jako
książkę historyczną.

01:20:13.118 --> 01:20:15.000
Dziękuję bardzo i przepraszam
za długą wypowiedź.

01:20:15.125 --> 01:20:16.641
[oklaski]

01:20:16.843 --> 01:20:19.514
Bardzo proszę.

01:20:19.743 --> 01:20:23.000
Czy ktoś? Jacku?

01:20:25.500 --> 01:20:35.000
Jedno wspomnienie. Prawdopodobnie
styczeń 83' u Andrzeja w domu,

01:20:35.700 --> 01:20:38.553
na ulicy Kolejowej
jeszcze, siedzieliśmy

01:20:38.565 --> 01:20:44.298
we dwóch wieczorem i Andrzej chyba
przez dwie godziny czytał mi fragmenty

01:20:44.310 --> 01:20:48.000
tych wyniesionych ze
Strzebielinka tekstów.

01:20:48.200 --> 01:20:51.314
Ja od razu mu wtedy
mówiłem "Andrzej, ty

01:20:51.326 --> 01:20:55.000
musisz to wydać. To
jest absolutnie konieczne".

01:20:55.150 --> 01:21:01.000
Tak się złożyło, że przez te 40 lat
cieszyłem się i cieszę się nadal tym,

01:21:01.400 --> 01:21:06.000
że jestem Andrzeja przyjacielem.
Wielokrotnie do tego wracałem.

01:21:06.600 --> 01:21:11.000
Wielokrotnie mówiłem Andrzejowi "Kiedy
ty to wydasz? To musi zostać wydane".

01:21:11.600 --> 01:21:13.669
To były tylko
fragmenty, dwie, trzy

01:21:13.681 --> 01:21:16.000
godziny czytania,
które ja zapamiętałem

01:21:16.650 --> 01:21:23.000
na bardzo wiele lat. Dzięki, Joasiu,
bo wierzę, że to, jestem pewien,

01:21:23.001 --> 01:21:28.000
że to ty przyłożyłaś rękę
do tego, żeby Andrzej

01:21:28.001 --> 01:21:30.218
wreszcie podjął decyzję i
zgodził się na wydanie tego.

01:21:30.230 --> 01:21:33.000
To fantastyczne, że
to się wreszcie ukazuje.

01:21:39.171 --> 01:21:43.000
Czy ktoś z Państwa
jeszcze chciałby zabrać głos?

01:21:46.750 --> 01:21:48.000
To.

01:21:48.200 --> 01:21:53.000
Ja właściwie tylko chciałam odpowiedzieć,
chociaż też jestem koleżanką

01:21:53.001 --> 01:21:58.000
z czasów studenckich Andrzeja, z
tego samego seminarium Marii Janion,

01:21:58.200 --> 01:22:02.452
ale chciałam powiedzieć
Jackowi Merklowi,

01:22:02.464 --> 01:22:06.000
że my starannie
zebraliśmy notacje

01:22:06.300 --> 01:22:10.395
bardzo wielu
internowanych i choć ciągle

01:22:10.407 --> 01:22:14.000
trwa opracowywanie
tych materiałów,

01:22:14.100 --> 01:22:22.000
to jednak ten zapis doświadczenia
indywidualnego istnieje.

01:22:22.250 --> 01:22:25.000
Oczywiście zrobiliśmy taki
skromny filmik o Strzebielinku,

01:22:25.100 --> 01:22:30.000
jakby sumujący parę wspomnień,
ale to oczywiście nie jest to.

01:22:30.001 --> 01:22:35.000
Myślę, że na którąś kolejną rocznicę
stanu wojennego uda nam się zrobić

01:22:35.001 --> 01:22:40.000
poważny film wykorzystujący te
archiwalne wypowiedzi, które mamy.

01:22:40.001 --> 01:22:43.521
Ale też przypominam,
że ty filmowo

01:22:43.533 --> 01:22:48.000
zaistniałeś w filmie
Agnieszki Piotrowskiej

01:22:48.001 --> 01:22:53.000
"Ludzie ze stali". Film jest realizowany
dla BBC, które w BBC obejrzało

01:22:53.001 --> 01:23:01.000
10 milionów przeszło widzów i którego
miałam przyjemność być współreżyserem.

01:23:01.250 --> 01:23:05.000
Współreżyserem to może za dużo
powiedziane, ale w każdym razie miałam

01:23:05.375 --> 01:23:09.000
swój udział też w powstaniu tego
filmu, z czego jestem bardzo dumna.

01:23:09.100 --> 01:23:13.000
I w tym filmie jest wspaniale
pokazany właśnie Strzebielinek

01:23:13.001 --> 01:23:17.000
twoimi oczami, oczami twoich
grypsów i oczami twojej żony,

01:23:17.001 --> 01:23:20.628
czyli jakby ta
perspektywa właśnie osób

01:23:20.640 --> 01:23:24.000
z rodziny czekających
na uwolnienie.

01:23:24.001 --> 01:23:29.000
Myślę, że to jedno z najpiękniejszych
świadec, bo ty tam zawarłeś

01:23:29.001 --> 01:23:35.000
niezwykle piękne, miłosne listy do
żony. I to był przepiękny moment.

01:23:35.001 --> 01:23:39.000
Faktycznie, że jak na widzeniu
można się całować z żoną,

01:23:39.150 --> 01:23:42.253
to przekazywanie
grypsów ma pewną rutynę.

01:23:42.265 --> 01:23:45.000
Faktycznie są,
istnieją w przyrodzie

01:23:45.001 --> 01:23:48.628
listy miłosne mojej
żony do mnie i moje

01:23:48.640 --> 01:23:52.000
do niej fragmenty
były wykorzystane.

01:23:52.125 --> 01:23:53.000
To prawda.

01:23:53.001 --> 01:23:57.000
To są świadectwa, które
pozostaną, ale to są też świadectwa,

01:23:57.001 --> 01:24:01.000
które dzięki temu filmowi
dotarły do widzów i w Polsce,

01:24:01.001 --> 01:24:05.000
bo film był pokazywany w Polsce,
ale myślę, że go też dobrze będzie

01:24:05.001 --> 01:24:10.000
kiedyś przypomnieć. I te listy
miłosne też, bo uważam, że były

01:24:10.200 --> 01:24:17.000
wspaniałą poezją tamtego czasu.
I też film jest przepięknie

01:24:17.500 --> 01:24:23.000
sfilmowana Basia tam w tym
filmie, to było na dziesięciolecie

01:24:23.075 --> 01:24:29.000
i była tam tak samo piękna i młoda
jak wtedy, kiedy te listy powstawały.

01:24:29.175 --> 01:24:33.000
Także zachęcam państwa też do
korzystania z tych naszych zasobów

01:24:33.300 --> 01:24:38.000
Europejskiego Centrum Solidarności,
bo tam jest naprawdę bardzo dużo

01:24:38.001 --> 01:24:42.000
indywidualnych opowieści
i świadectw tamtego czasu.

01:24:42.001 --> 01:24:47.000
Ale jestem bardzo wzruszona,
że gościmy też w ECS-ie promocję

01:24:47.001 --> 01:24:53.000
tej pięknej książki i serdecznie
proszę pozdrowić Andrzeja.

01:24:53.250 --> 01:24:58.000
Powiedziałaś o filmie i mi się
przypomniała już pewna historia.

01:24:58.001 --> 01:25:04.000
Na Wydziale Humanistycznym poszła
informacja, że Zarębski i kumple

01:25:04.001 --> 01:25:10.000
występują w filmie fabularnym.
To była prawda.

01:25:10.001 --> 01:25:15.000
To był film Janusza Zaorskiego pt.
"Pokój z widokiem".

01:25:15.001 --> 01:25:19.000
Jak państwo chcecie zobaczyć
Zarębskiego aktora, to proszę sobie

01:25:19.001 --> 01:25:25.000
na YouTube odpalić ten film i
podaję  1:18 i tam zobaczycie

01:25:25.001 --> 01:25:31.000
występ aktora Andrzeja Zarębskiego
odnotowany na niektórych serwisach

01:25:31.001 --> 01:25:39.000
filmowych, gdzie jest Andrzej
Zarębski, aktor i tutaj jest ta...

01:25:39.300 --> 01:25:44.000
20 sekund, ale jakich?

01:25:44.400 --> 01:25:52.000
Marek Zająkała, jestem przyjacielem
Andrzeja i bardzo się z tego powodu

01:25:52.175 --> 01:25:58.000
oczywiście cieszę, jestem dumny.
I zabrakło go tutaj dzisiaj,

01:25:58.300 --> 01:26:05.000
co nas smuci, ale wszyscy go, prawie
wszyscy go bardzo dobrze znamy

01:26:05.001 --> 01:26:13.000
i to, co ja w Andrzeju najbardziej
ceniłem, to chciałem państwu przekazać.

01:26:13.150 --> 01:26:22.000
To jest taka jego swoista naiwność
i dobrotliwość, a druga rzecz

01:26:22.150 --> 01:26:30.000
poczucie humoru. To Andrzej posiada.
Jeśli chodzi o tę pierwszą cechę,

01:26:30.150 --> 01:26:37.000
czyli jakąś taką naiwność, to
pamiętam sytuację, kiedy powstał rząd

01:26:37.050 --> 01:26:43.000
Jana Krzysztofa Bieleckiego, Andrzej
został w rządzie rzecznikiem prasowym,

01:26:43.200 --> 01:26:53.000
Jacek dyrektorem Biura Informacyjnego
Rządu i siedzieliśmy w parę osób

01:26:53.150 --> 01:26:59.000
i zapytałem Andrzeju, a był
bardzo przejęty tą rolą, którą pełnił,

01:26:59.001 --> 01:27:03.000
a co ty zrobisz, jak ty jako
rzecznik będziesz musiał skłamać?

01:27:03.350 --> 01:27:07.076
A Andrzej się
obruszył, mówił wtedy

01:27:07.088 --> 01:27:12.000
zrezygnuję i nigdy do
tego nie wracaliśmy już.

01:27:12.001 --> 01:27:16.410
To jest jedna rzecz,
a druga taka sytuacja

01:27:16.422 --> 01:27:20.000
dotycząca poczucia
humoru Andrzeja

01:27:20.250 --> 01:27:22.958
i jego dobrotliwości,
chociaż bywał

01:27:22.970 --> 01:27:26.000
złośliwy, ale nie był
osamotniony w tym

01:27:26.250 --> 01:27:32.000
i kiedyś składaliśmy numer przeglądu
politycznego, to była ciężka robota,

01:27:32.001 --> 01:27:36.924
po 20 godzin na
dobę mniej więcej, 2-3

01:27:36.936 --> 01:27:42.000
doby to trwało i
Andrzej nie stawił się

01:27:42.100 --> 01:27:50.000
po prostu na to, już nie pamiętam,
gdzie to było, może Jacek pamięta,

01:27:51.500 --> 01:27:56.000
może u mnie w piwnicy, wtedy wszyscy
strasznie palili, mała piwnica,

01:27:56.500 --> 01:28:01.000
ja nie paliłem, to było koszmarne
zupełnie, jeszcze trzeba było,

01:28:01.200 --> 01:28:04.000
okna zamknięte trzymali,
żeby sąsiedzi nie słyszeli.

01:28:04.001 --> 01:28:05.886
No ale Andrzej nie
przyszedł, nie dał

01:28:05.898 --> 01:28:08.000
znaku życia, oczywiście
komórek nie było,

01:28:08.400 --> 01:28:13.000
co się z nim dzieje i nie
stawił się do pracy po prostu.

01:28:13.001 --> 01:28:16.837
Byliśmy tak źli na
niego, że aż trudno

01:28:16.849 --> 01:28:21.000
to opowiedzieć, ale
między innymi był tam

01:28:21.300 --> 01:28:24.284
w numerze, nie
pamiętam czy to był szósty

01:28:24.296 --> 01:28:27.000
czy siódmy numer,
był tekst Andrzeja,

01:28:27.250 --> 01:28:31.788
felieton jego taki
literacko-polityczny

01:28:31.800 --> 01:28:36.000
powiedziałbym i
to jeszcze był czas,

01:28:36.275 --> 01:28:39.393
kiedy pod nazwiskiem
mało kto występował,

01:28:39.405 --> 01:28:42.000
tam między innymi
Leszek Kaczyński

01:28:42.150 --> 01:28:45.136
zdecydował się pod
nazwiskiem wywiadu nam

01:28:45.148 --> 01:28:48.000
udzielić, to w trójkę
przeprowadzaliśmy

01:28:48.001 --> 01:29:00.000
z Andrzejem i Donaldem ten wywiad
u Wojtka Nowickiego, który tu siedzi,

01:29:00.050 --> 01:29:07.000
ale na to spotkanie nie przyszedł,
na tę ciężką robotę i nie było,

01:29:07.625 --> 01:29:15.000
nie mieliśmy z nim kontaktu i nie
wiedzieliśmy jaki pseudonim mu nadać,

01:29:15.001 --> 01:29:18.989
więc trzeba było jakieś
nazwisko wymyśleć i

01:29:19.001 --> 01:29:23.000
to była inicjatywa
Donalda i moja przyznam,

01:29:23.100 --> 01:29:31.000
Jacek w tym nie brał udziału. Andrzej
to wiadomo, ale nazwisko jakie?

01:29:31.250 --> 01:29:43.000
On pomaga ojcu sprzedawać bieliznę,
między innymi majtki, staniki

01:29:43.001 --> 01:29:46.130
i tak nam przyszło do
głowy Andrzej Stanicki.

01:29:46.142 --> 01:29:50.000
Jacek był przeciw,
ale to poszło.

01:29:50.100 --> 01:29:56.000
Następnie mieliśmy już po paru
tygodniach spotkanie u Jacka,

01:29:56.450 --> 01:30:03.000
takie kończące, wieńczące wydanie
numeru, nie wiem czy Piotr wtedy byłeś,

01:30:03.001 --> 01:30:05.588
czy siedziałeś wtedy,
już nie pamiętam,

01:30:05.600 --> 01:30:08.000
ale Andrzej tak
bierze numer i mówi,

01:30:08.001 --> 01:30:11.621
a co to za nazwisko?
Andrzej Stanicki,

01:30:11.633 --> 01:30:15.000
ale jak to? Bo
staniki sprzedajesz.

01:30:15.150 --> 01:30:20.000
Nam się to wydawało bardzo
śmieszne, Andrzejowi mniej.

01:30:20.001 --> 01:30:23.532
I to rzeczywiście było
mało śmieszne, ale

01:30:23.544 --> 01:30:27.000
szybko udobruchał
się i dalej spędzaliśmy

01:30:27.150 --> 01:30:30.371
piękny czas, to było
raz na parę miesięcy,

01:30:30.383 --> 01:30:34.000
zawsze na zakończenie
wydania numeru przeglądu.

01:30:34.001 --> 01:30:45.000
Także Andrzej jawi mi się jako
postać wielobarwna, wielowymiarowa.

01:30:45.200 --> 01:30:47.904
Książki nie widziałem
jeszcze dopiero

01:30:47.916 --> 01:30:51.000
tutaj, jak przeczytam
to pewnie potwierdzę

01:30:51.001 --> 01:30:54.213
te swoje wrażenia i
serdecznym pozdrowienia

01:30:54.225 --> 01:30:57.000
dla Andrzeja ode
mnie i od znajomych.

01:30:57.750 --> 01:31:01.000
[oklaski]

01:31:01.001 --> 01:31:03.808
Bardzo dziękujemy.
Leszek czeka tam już

01:31:03.820 --> 01:31:07.000
gotowy, może tutaj
zrobimy sobie to zdjęcie.

01:31:11.500 --> 01:31:16.000
[oklaski]

01:31:16.001 --> 01:31:18.424
Ja jeszcze chciałam
podziękować bardzo

01:31:18.436 --> 01:31:21.000
organizatorom,
naprawdę Fundacji imienia

01:31:21.001 --> 01:31:23.176
Arkadiusza Rybickiego
za to, że nam

01:31:23.188 --> 01:31:26.000
zorganizowała to
spotkanie, bo bez nich byśmy

01:31:26.200 --> 01:31:30.000
nie wpadli na ten genialny pomysł.
Dziękuję Jackowi Kozłowskiemu,

01:31:30.001 --> 01:31:33.000
który był pomysłodawcą, żeby
w ogóle spotkanie się odbyło.

01:31:33.150 --> 01:31:35.934
Dziękuję panom bardzo za
wspaniałe poprowadzenie,

01:31:35.946 --> 01:31:38.000
naprawdę ja się
wzruszyłam ogromnie.

01:31:38.001 --> 01:31:44.000
Andrzej, który oglądał
online, myślę, że też.

01:31:44.001 --> 01:31:46.000
Zapraszamy na poczęstunek,
ale najpierw do zdjęcia.

01:31:46.200 --> 01:31:48.000
I wszystkim dziękujemy za przybycie.

01:31:48.001 --> 01:31:54.000
Na zdjęciu ja chcę być
między Mrówą, Joasią i Małgosią.

01:31:54.001 --> 01:31:56.000
Mrówa, chodź.

01:31:56.450 --> 01:32:02.000
[MUZYKA]

01:32:02.001 --> 01:32:04.000
[MUZYKA]

01:32:04.001 --> 01:32:06.000
[MUZYKA]

01:32:06.001 --> 01:32:08.000
[MUZYKA]

01:32:08.001 --> 01:32:10.000
[MUZYKA]

01:32:10.001 --> 01:32:12.000
[MUZYKA]

01:32:12.001 --> 01:32:14.000
[MUZYKA]

01:32:14.001 --> 01:32:16.000
[MUZYKA]