W Europejskim Centrum Solidarności, w bibliotece naszego centrum
naprzeciwko wystawa stała, która nie odnosi się do okresu
międzywojennego, a to jest tematem naszej konferencji.
Niechciany kompromis, Wolne Miasto Gdańsk, tysiąc dziewięćset
dwudziesty- trzydziesty dziewiąty rok.
Ale ECS to nie tylko muzeum Solidarności, to instytucja z misją, która
odnosi się do wszystkich doświadczeń totalitarnych, antydemokratycznych
dwudziestego wieku i z tego doświadczenia czerpie, aby budować kulturę demokratyczną
dwudziestego pierwszego wieku. Wolne Miasto Gdańsk to temat dla nas
bardzo ważny bo to też doświadczenie nie tylko konfliktu polsko- niemieckiego,
lat dwudziestych, trzydziestych o granice, o kształt państw po
pierwszej wojnie światowej, który doprowadził do drugiej wojny światowej, ale
wczoraj podczas otwarcia przypomnieliśmy o fakcie
może mało znanym, mało zauważonym, że już w tysiąc dziewięćset
trzydziestym trzecim roku też w Gdańsku NSDAP przejęło władzę i można powiedzieć,
że wojna też przeciwko demokratom, przeciwko społeczeństwu zaczęła
się już przed trzydziestym dziewiątym rokiem. Też prześladowań
na przykład
Żydów. Więc gdańska historia to też regionalna, lokalna historia
doświadczenia brunatnego totalitaryzmu jeszcze przed inwazją wojsk niemieckich w
trzydziestym dziewiątym roku.
Stąd też ECS jako symbol instytucji demokratycznej zaangażował się w to.
Ale przypomnę państwu, że jest to wyjątkowy projekt współpracy
dziesięciu instytucji badawczych. Wczoraj
wymieniłem, już nie będę wymieniał, mamy mało czasu.
Zachęcam do odczytania tej wspaniałej listy na naszych stronach internetowych.
Tutaj szczególnie ECSu, ponieważ jest to współpraca z ambicjami.
Chcielibyśmy też w przyszłych latach zapraszać naukowców z Polski, z Europy na
konferencje dotyczące najważniejszych doświadczeń historii Gdańska
I pomorza.
Chciałbym jeszcze raz podziękować profesorowi Peterowi Oliverowi Loewowi,
który przejął rolę koordynatora, kuratora tej konferencji.
Dziękuję Peterowi, ponieważ dzisiejsza konferencja i to Państwo
zobaczycie dziś i jutro nie tylko dotyczy Wolnego Miasta Gdańska,
ale jest też konferencją porównawczą i o tym za chwilę w pierwszej części
także będziemy konfrontowani z badaniami na temat
takich doświadczeń Wolnego Miasta jak Kraków, ale też oczywiście
pierwszego Wolnego Miasta Gdańska, napoleońskiego, a także
usłyszymy bardzo ciekawe wykłady na temat sporu, losu wokół Triestu,
Kłajpedy. Także nie jest to tylko konferencja skupiona na naszym
gdańskim i polsko- niemieckim doświadczeniu.
Ja za chwilę przekażę głos doktorowi
Przemysławowi Ruchlewskiemu, mojemu zastępcy, który poprowadzi tą
sesję, też Przemku bardzo serdecznie Tobie dziękuję za wsparcie
organizacji konferencji i przekazuję Tobie głos.
Dziękuję, szanowni Państwo, pozostało mi tylko rozpocząć naszą
konferencję. Usiądę i wiem, że tutaj mamy pierwszy panel.
Pierwszy panel wolne miasta przed
Wolnym Miastem. Mamy trzech prelegentów, jednego prelegenta online i
zacznę od poproszenia prelegentów, którzy są razem tutaj ze mną na sali
poprosiłbym profesora Andrzeja Chwalbę oraz profesora Milosa Reznika.
I tutaj trzecim też prelegentem jest profesor Ralf Roth.
Profesor Roth jest z nami, przedstawię króciutko sylwetki naszych
prelegentów, którzy otwierają naszą z sesję.
Profesor Ralf Ralph ukończył historię średniowiecza, nowożytną,
filologię germańską i pracuje na wydziale historii Uniwersytetu Johanna Wolfganga
Goethego we Frankfurcie nad Menem.
Jego specjalizacja, historia społeczna.
Witamy Pana profesora Ralfa Rotha online, co prawda, na naszej
konferencji. Drugim naszym uczestnikiem jest profesor Andrzej Chwalba, wybitny
polski historyk, profesor Nauk Humanistycznych, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego,
badacz historii Polski, historii Krakowa. Miałem Panie profesorze
kilka temu przyjemność prowadzić z Panem promocję Pana książki
"Samobójstwo Europy. Wielka wojna 1914- 1918"
wybitna postać w historii Polski. I trzecim prelegentem jest profesor Milos
Reznik, czeski historyk, który
zajmuje się
historią najnowszą.
Tutaj przyjechał do nas z wykładem o pierwszym Wolnym
Mieście Gdańsku.
Przedstawię tylko jeszcze
tutaj wykłady, które będą miały miejsce.
Profesor Ralf Roth "Frankfurt szczęśliwy czas, Wolne Miasto
Frankfurt 1816- 1866".
Profesor Andrzej Chwalba "Zgniły kompromis, Wolne Miasto Kraków". Profesor
Milos Reznik "Warszawa, pierwsze Wolne Miasto Gdańsk". Czyli mamy panel o
wolnych miastach przed Wolnym Miastem
Gdańsk. Szanowni Państwo, jeszcze kwestie organizacyjne,
wystąpienia są nagrywane.
Możecie Państwo śledzić na gdansk.pl, na naszym profilu facebookowym ECSu
wszystko również będzie dostępne po konferencji.
Czas wystąpień dwadzieścia- dwadzieścia pięć minut.
No i cóż, zaczynamy,
Przepraszam, profesorze Ralf Roth, czy nas Pan słyszy?
Słyszę doskonale, mam nadzieję, że w drugą stronę działa?
Dobrze,
wobec tego rozpocznę od mojego
W późnym osiemnastym wieku tak scharakteryzował jeden ze
współczesnych frankfurtczyków, cytat:
"Jeśli miałbym naszkicować wierny portret naszych współobywateli,
nie wybrałbym do sportretowania ani szlachty, ani ludzi wyższej
konduity, ani też pospólstwa, lecz wybiorę średniego człowieka, średnio
wychowanego i wykształconego, który może doliczyć się zaledwie paru przodków, a w
którym płynie
gorąca republikańska krew.
Często gwałtowny, może wydawać się cudzoziemcowi, kłótliwy, tak
jednak nie jest.
Jego wolność i swobody mieszczańskie, docenia nie będąc ich
entuzjastą”. Te słowa charakteryzują republikańskiego
ducha frankfurtczyków już wówczas, w czasach świętego cesarstwa
rzymskiego narodu niemieckiego. Co wynika z tego że Frankfurt już w tym czasie był
miastem względnie wolnym,
ponieważ nie podlegał bezpośrednio żadnemu z władców
terytorialnych, lecz bezpośrednio cesarzowi. A niemiecki cesarz wówczas rezydował
daleko w Wiedniu.
Stąd też można było prowadzić nieskrępowane, samodzielne życie jako
miasto. Ale to też oznacza, że Frankfurt nie zawsze mógł liczyć na ochronę ze
strony cesarstwa, kiedy była taka potrzeba. Ale w czasie wojen bywał też
okupowany. W czasie wojny siedmioletniej
1757- 1763
Frankfurt był okupowany przez wojska francuskie.
To dość spory europejskiej skali konflikt i wówczas było to dość
bolesne doświadczenie dla obywateli.
Francuskie wojsko musiało być zakwaterowane, ściągało
kontrybucję, co wiązało się z ogromnymi obciążeniami w tym czasie.
I wracam do tego pomnika, który Państwo widzą.
Odnowił się duch protestu wobec obcej władzy.
Obywatele frankfurtcy nie zrobili tego bezpośrednio,
lecz w sposób pośredni, a mianowicie
podjęli działania natury higienicznej.
Otwartą studnię przebudowali z kolumną,
była to pompa do zaopatrzenia w wodę mieszkańców.
Stopniowo tego rodzaju studnie powstawały na terenie całego miasta i
ta pompa wodna,
która nosiła szczególną nazwę,
nazywano ją potocznie
Freidhof Brunnen,
co miało z jednej strony przypominać nazwę cmentarza Friedhof ale
przez skojarzenia, przez przestawienie liter można też zrobić z tego dość
łatwo studnię wolności freiheitsbrunnen i tak to też praktykowano.
Bogini wolności zdobiła tę studnię i to była bezpośrednia aluzja
do braku wolności podczas francuskiej okupacji.
Co charakteryzowało tego zrewoltowanego go ducha frankfurtczyków
w owych czasach. Zatem duch oporu, krnąbrność nie akceptowania zwierzchności
obcej, która w mieście rezydowała.
Zatem sprawy toczą się dalej i to nie bez komplikacji,
to czas wielkich przełomów.
W tym czasie wielkich przełomów Frankfurt
częściowo jest podporządkowany
władcom terytorialnym. Do związku Reńskiego
dołącza również Frankfurt, po raz pierwszy pod zwierzchnictwem innego
wielkiego księstwa.
Następnie tak zwane wojny wyzwoleńcze, czyli napoleońskie w
polskiej historiografii, których efektem jest powstanie Związku
Niemieckiego po Kongresie Wiedeńskim 1815 roku i dzieje
się coś nadzwyczajnego.
Mianowicie, w wyniku Kongresu Wiedeńskiego, Frankfurt uzyskuje
przywileje wolnego miasta.
To dość szczególny rezultat Kongresu Wiedeńskiego, co notabene nie
było przewidziane. Właściwie
większość wolnych miast Rzeszy podporządkowanych cesarzowi
przypisano poszczególnym księstwom terytorialnym.
To była tak zwana mediatyzacja.
A władza cesarska została przez ustawę zwaną Reichsdeputation z
Hauptschluss zlikwidowana.
Był zatem cesarz już nie cesarzem rzymskim
cesarstwa niemieckiego lecz tylko Habsburgskim.
Co ciekawe, miasto Frankfurt zachowuje przywileje miasta wolnego,
samodzielna jednostka miejska, w łonie Związku Niemieckiego.
Choć wiele miast nieodległych w Hesji, Bawarii, w Palatynacie także
podnosiło aspiracje do panowania nad Frankfurtem, a jednak Prusy i Austria
zdecydowały się
podjąć decyzję odmienną, nie chciano przyznać Frankfurtu żadnemu z
ksiąstw niemieckich.
Dlatego też potraktowano Frankfurt jako neutralną republikę w
centrum Niemiec. A drugim wynikiem Kongresu Wiedeńskiego było to, że w tym
Wolnym Mieście
mieściło się Zgromadzenie Narodowe, jedyna centralna
instytucja niemiecka, a zatem
z jednej strony ślubowanie obywateli na nową konstytucję
1816 roku, potem wybitne wydarzenie rewolucji niemieckiej,
Frankfurt jest jednym z centrów rewolucji.
Kościół Świętego Pawła, gdzie obraduje pierwszy Parlament niemiecki.
I w tysiąc osiemset sześćdziesiątym szóstym roku koniec wolnego
miasta, okupacja pruska i włączenie do Prus, czyli dokładnie pięćdziesiąt lat
trwało to Wolne Miasto Frankfurt.
Tu jeszcze parę obrazków co do dalszego rozwoju,
industrializacja Frankfurtu, wielkie budowle, ale to może nie jest szczególnie
interesujące.
Przejdźmy do założenia wolnego miasta, temu chcę poświęcić nieco
więcej uwagi.
Przysięga na konstytucję nowych gremiów, senatu i ciała
ustawodawczego, stałej reprezentacji obywateli,
wszyscy obywatele miasta zgromadzili się na placu przed ratuszem,
składając ślubowanie na nową konstytucję.
Trzeba tutaj dodać, że
mieszkańcy nie byli jednoznacznie utożsamiani z reprezentacją
obywatelską, nie wszyscy obywatele mieli swoją polityczną
reprezentację. Tylko ci ze stanów średnich i wyższych
mieli wpływ na losy miasta. Poza tym były też inne grupy
obywateli wyposażonych w różne przywileje,
na przykład Żydzi, którzy byli oczywiście niżej uprzywilejowani,
ale byli także, tak zwani, permisjoniści, którym zezwalano tylko na
ograniczony korzystanie z przywilejów, aż po pospólstwo, plebs i najniższe
warstwy społeczne.
Co zadziwiające, Frankfurt był nie tylko
miastem wolnym, ale sam mógł nadać sobie konstytucję.
Znaleziono w niej kompromis pomiędzy rozmaitymi frakcjami
obywatelskimi, rzemiosło, kupiectwo, ale również prawnicy, wszystkie dawne,
czyli stanowe elementy połączono z no taką na wpół dokonaną próbą
podziału władz, uzupełniając to o nowe elementy takie jak silna władza ustawodawcza.
I dość mocna partycypacja obywateli w gremiach obywatelskich.
Setki obywateli otrzymało mandat polityczny do reprezentacji
mieszkańców. Były też gremia kontrolne, które kontrolowały władzę polityczną i
wreszcie, zgromadzenie ustawodawcze, legislatywa, której władza wykonawcza
czyli senat, musiała się trzymać.
Drugi istotny element charakterystyczny
To instytucja, która była jedyną ogólnoniemiecką instytucją
polityczną owych czasów w Pałacu rodziny Thurn Und Taxis, rezydowała. Widzą
Państwo tutaj portal wejściowy
do tej rezydencji. Nie był to parlament w ścisłym tego słowa znaczeniu,
lecz zgromadzenie reprezentantów poszczególnych państewek i państw
niemieckich, trzydzieści siedem takich terytorialnych
państw i cztery wolne miasta egzystowały.
Jednym z nich był Frankfurt, ale były też miasta Hanzeatyckie, Brema
Hamburg i Lubeka, które również cieszyły się przywilejami wolnych miast.
Łącznie czterdzieści jeden państw niemieckich, rozdrobnionych
Niemiec było reprezentowanych w tym zgromadzeniu i tam
uchwalano sprawy dotyczące Niemiec jako całości.
De facto Frankfurt stał się zatem stolicą parlamentarną
tego związku ksiąstw i monarchii, gdzie myśl republikańska
była tylko pewnym wtrętem, appendixem.
Ale jednak można powiedzieć, że istniała nadzieja na ożywienie
elementu republikańskiego, że Niemcy nadadzą sobie ogólną konstytucję
państwową, co miało być efektem wojen wyzwoleńczych spod panowania napoleońskiego.
To szybko już się zmieniło.
W 1819- 1820 roku uchwały
karlsbadzkie doprowadziły do tego, że związek niemiecki czy reprezentowane w
nim księstwa i monarchię zepchnęły republikanów, którzy politycznie
podnosili głowę, zepchnęli na margines.
To było tak zwane prześladowanie demagogów.
Czyli te domieszki republikańskie w zgromadzeniu musiały wpisać się
w kontekst jednak monarchii.
Ten dualizm pomiędzy Prusami a Austrią był jednak pewnym elementem
dającym swobodę miastom wolnym, bo nie zawsze Prusy i Austria były w stanie
się zgodzić i to wolne miasta mogły wykorzystać.
Tyle, że te cztery wolne miasta nie zawsze były też jednomyślne,
a ich związki z mniejszymi państewkami, z którymi mogłyby stworzyć
wspólny front,
także nierzadko były niepozbawione kontrowersji.
Nadzieja na to, że podczas wojen napoleońskich monarchie przyrzekły
uchwalenie konstytucji,
ta nadzieja się rozwijała.
Zgromadzenie parlamentarne Związku Niemieckiego okazało się być
rdzeniem
konserwatywno- reakcyjnym. Tak naprawdę monarchie dominowały nad
tymi małymi republikańskimi
organizmami. Aczkolwiek Frankfurt jako siedziba parlamentu,
jednak ducha republikańskiego dość mocno starał się reprezentować.
W całym lokalnym patriotyzmie
istniała tylko względna jedność obywateli, co do tego, jak w takiej
republice powinni funkcjonować. To znajduje odzwierciedlenie też w
aktualnej publicystyce. Pod tą powłoką tożsamości frankfurckiej jako
republiki też sporo pęknięć.
Z jednej strony było
spore zróżnicowanie socjalne, mieszczanie, Żydzi,
rzemieślnicy, ludność podmiejska, wiejska, no i wreszcie podział stanowy,
trójpodział. Były też podziały natury wyznaniowej.
Mimo równouprawnienia
wszystkich wyznań chrześcijańskich w toku reform napoleońskich,
jednak te różnice były. No i wreszcie zróżnicowanie polityczne,
znajdujące odbicie także w wolnej prasie. Tutaj raz jeszcze Związek Niemiecki,
związek państw, widzą Państwo ten patchworkowy dywan, który ta mapa
odbija. I w części centralno czy zachodniej, bardziej niż w centralnej leży
Frankfurt i zaznaczone są też na czerwono inne wolne miasta Hanzeatyckie, porty
Hamburg, Lubeka, Brema.
To są struktury republikańskie, a cała reszta to monarchie, łączne z
Habsburskim
cesarstwem. Widzą Państwo, że
nie odpowiada to późniejszemu, mało niemieckiemu rozwiązaniu.
Są tutaj też terytoria, które później nie należały już do Niemiec.
Gdańsk nie należy do Związku Niemieckiego, lecz do Prus.
I wreszcie
prasa, Frankfurt już wcześnie stał się centrum wydawniczo prasowym.
Poza Frankfurtem czytane gazety ukazywały się tam.
Tutaj na przykład Frankfurter Journal, dziennik frankfurcki
Frankfurter Journal.
Ta pierwsza gazeta była głównie skierowana do czytelników austriackich.
Frankfurter Journal był finansowany przez Prusy, częściowo przynajmniej.
Ludwig Borne, znana postać, wydawca o
bardziej radykalnych poglądach politycznych wówczas formułuje się
już tym świecie dziennikarskim i prasowym.
Myśl demokratyczna, radykalny liberalizm, który wychodzi także
daleko poza Frankfurt
i zyskuje coraz większy posłuch.
Wszystko to dochodzi do głosu w latach trzydziestych
dziewiętnastego wieku.
Tutaj ilustracja rewolucji lipcowej, która znalazła także odbicie
we Frankfurcie w próbie powstania przeciwko związkowi niemieckiemu,
który uznawano za organizacje gnębiącą demokratów.
Stąd też demokracji z Frankfurtu i okolic
zgromadzili się
i w toku wieloletniej kampanii na rzecz wzmożenia wolności prasy,
rozszerzenia
związku prasowego, podjęli próbę wywołania powstania,
które zmierzało do tego, by obsadzić siedzibę parlamentu frankfurckiego.
I tym samym zmienić losy Niemiec.
Od początku było to skazane na porażkę,
jak można się domyślać.
Toczyły się zbrojne potyczki, ale wejście wojsk Związku
Niemieckiego Moguncji i innych
garnizonów stłumił to powstanie i od tego czasu przez wiele lat
stacjonowało we Frankfurcie kilka tysięcy wojska. Zaostrzył się zatem spór pomiędzy
republiką a monarchią.
Pojawiły się też manifestacje solidarnościowe z polską walką o
niepodległość, Powstanie Listopadowe. Notabene emigranci polscy znaleźli się po
Powstaniu Listopadowym we Frankfurcie i składano im należyte honory,
przyjmując ich w sposób bardzo solidarny,
wspierający. Tyle na temat próby wzniecenia powstania.
To szturm na Odwach, czyli siedzibę wartowni miejskiej.
Było to o tyle problematyczne, że Frankfurt,
wówczas, to ten mały punkcik na mapie, który
stoi w ogniu sporu z Prusami.
Chodziło o założenie związku celnego,
w którym Prusy wywierałyby główny wpływ gospodarczy na ekonomię
całych Niemiec
chcąc stworzyć warunki dla późniejszego rozwiązania narodowego po
myśli pruskiej. Frankfurt opierał się, bo jako miasto handlowe, targowe był
przeciwny takim porozumieniom celnym i
starał się opracowywać inne modele. Poległ jednak na tym polu, bo
sytuacja rozwinęła się tak, że wojsko pruskie stacjonowało w mieście i to nie
było szczególnie sprzyjające dla wyrażania nastrojów opozycyjnych w
zgromadzeniu całego Związku Niemieckiego.
Tyle może na temat tej sytuacji.
Ja.
Nie słyszę w tej chwili tłumaczenia, ale mam nadzieję, że to tylko
chwilowe,
W następnym czasie pojawiły się liczne demonstracje,
podczas których starano się to nastawienie polityczne
wyrazić w sposób zbliżony do celów związanych z wpływem kultury i
tradycje demokratyczne
w ten sposób były wspierane.
I tak pojawiły się tak zwane Święta Narodowe, które odbywały się
nie tylko we Frankfurcie, ale także w innych częściach związku niemieckiego,
gdzie między innymi wskazywano jako cel stworzenie ogólnoniemieckiej konstytucji.
Regularnie
powstawały z tych okazji także pomniki, tak jak pomnik Gutenberga, to
oczywiście wspomnienie powstania technologii druku.
To z kolei wiązało się z wolnością prasy.
Te demonstracje były wykorzystywane po to, aby przypominać o
brakujących reformach politycznych Związku Niemieckiego. Było takich świąt
wiele, to z kolei
obchody związane ze świętem Schillera, również wtedy otwarto pomnik
Fryderyka Schillera.
Udział brały osoby z całych Niemiec.
Podczas tych zgromadzeń podkreślano znaczenie kultury politycznej
wolnych miast.
Kulminacją
szeregu wydarzeń, który był obchodzony tak, jak powiedziałem,
jako święta,
odbyła się rewolucja. Rewolucja, która wybrała Frankfurt jako
miejsce Zgromadzenia Narodowego.
Był to Kościół Świętego Pawła, który został niewiele
wcześniej ukończony i parlament narodowy miał obradować właśnie w
Kościele Świętego Pawła.
Dlaczego odbyło się to we Frankfurcie, a nie w Berlinie czy Wiedniu,
które także były centrami
rewolucji, otóż również była to kwestia dualizmu, bo ani
zgromadzenie, które odbyłoby się w Berlinie albo w Wiedniu, stwarzałoby przewagę dla
jednego z tych dwóch państw wchodzących w skład Związku Niemieckiego.
Dlatego wybrano jako miejsce neutralne
Frankfurt, tutaj pojawia się
Zgromadzenie Narodowe, ale różniło się od wcześniejszych
zgromadzeń tym, że mieliśmy
tutaj wybieranych przedstawicieli, a
nie przedstawicieli, którzy byli wskazywani.
W grudniu 1848 roku uchwalono konstytucję.
Zgodnie z tą konstytucją na czele państwa miał stać cesarz Niemiec,
wskazywano tutaj pierwotnie króla Prus.
Delegacja udała się w styczniu 1849 roku
do Berlina. Ale król Prus odrzuca
tę propozycję dlatego, że powiedział, że może zostać wybrany tylko
przez innych monarchów. Dlatego też ta konstytucja nie weszła
w życie w tym aspekcie.
Następnie doszło do upadku rewolucji.
Lewicowa część zgromadzenia
przeciwstawiła się konserwatystom.
Chodziło tutaj przede wszystkim o rolę Prus w konflikcie z Danią.
Dziękuję, dziękuję bardzo za wskazówkę, postaram się dosyć szybko
zmierzać do końca. Rewolucja upada, nie powstaje wspomniana Unia Pruska.
Powracają zatem te wielkie Święta Narodowe, w których także bierze
czynny udział Frankfurt jako wolne miasto.
W roku 1863 dochodzi do
kolejnego zgromadzenia, które ma za zadanie znalezienie wyjścia z
sytuacji dla Związku Niemieckiego.
Tutaj widzicie Państwo zgromadzenia, które odbywały się
równocześnie. Dochodzi do prowokacji skierowanej wobec Prus.
Co skutkuje zajęciem przez Prusy także Frankfurtu. Dochodzi do
aneksji Frankfurtu w 1866 roku i
centralne znaczenie jakie Frankfurt miał dla rozwoju historii niemieckiej
w ten sposób niestety legł w gruzach. I tym
kończy się historia Wolnego Miasta Frankfurt. Frankfurt staje się
miastem prowincjonalnym Królestwa Pruskiego i jest to też jeden z kroków
w kierunku zjednoczenia Niemiec pod przewodnictwem Prus.
Dziękuję Państwu bardzo za uwagę i cieszę się na dyskusję, która nas czeka.
Dziękujemy Panu profesorowi Ralfowi Roth.
Tu czas jest oczywiście pod kontrolą, bo zaczęliśmy około dziesięć,
piętnaście po dziewiątej, dlatego trzymam się tych dwudziestu pięciu minut. O głos
poproszę Pana profesora Andrzeja Chwalbę, "Zgniły kompromis, Wolne
Miasto Kraków".
Dzień dobry Państwu.
Jeszcze raz dziękuję serdecznie za zaproszenie.
Pan dyrektor pozwoli, że również nie będę wymieniał tych wszystkich
dziesięciu instytucji, które złożyły się na zaproszenie, bo już wczoraj
rzeczywiście były wymieniane.
I teraz dowodzi już sukces samego pomysłu.
Natomiast co do Krakowa.
Podobnie jak Frankfurt, zawdzięcza swoje powstanie decyzji
mocarstw. Została podjęta podczas wspomnianego Kongresu Wiedeńskiego.
Oczywiście nikt nie pytał mieszkańców miasta i okolic, czy takie
rozwiązanie ich satysfakcjonuje.
Zostali postawieni przed faktem dokonanym, ale czy byli zaskoczeni.
Z posiadanych, nielicznych świadectw
wynika, że tego się nie spodziewali.
Oczekiwali, że będą częścią większego terytorium, być może Księstwa
Warszawskiego, jeśli pozostanie. A jeśli nie, to Królestwa Polskiego, które będzie
państwem konstytucyjnym i niezależnym.
Czy byli zadowoleni z decyzji mocarstw?
Świadkowie tego czasu nie udzieli jednoznacznej odpowiedzi.
Z jednej strony nie kryli zadowolenia, że nie powrócił zaborca
austriacki, gdyż wcześniejsze, kilkunastoletnie panowanie
Austriaków źle wspominali.
Z drugiej strony nie potrafili ukryć rozczarowania, gdyż Kraków stał
się stolicą miniaturowego państwa, pozbawionego suwerenności.
Uważali, że zasługuje na coś więcej
czy to z racji pozycji politycznej, czy dziedzictwa historycznego.
Przecież, wspominali,
no właśnie Kraków kocha żyć wspomnieniami,
przez ponad trzysta lat był stolicą znaczącego Królestwa w Europie, a
w Zamku na Wawelu rezydowali jego królowie.
Do dzisiaj Kraków zachował tytuł Miasta Królewskiego i stołecznego,
do tego tytułu krakowianie są bardzo przywiązani. A do tego
wątku jeszcze powrócimy. Ale po kolei, jak się bardziej skoncentruje
na grze politycznej o wykrojenie Krakowa z mapy Europy niż o samym
Krakowie, bo nie ma tak wspaniałej historii jak Frankfurt.
W związku z tym nie ma co Państwu głowy zawracać tym, co może istotne z
punktu widzenia ani Polski, ani Europy nie było, a gra polityczna wydaje mi
się, była cenniejsza.
Dziewiątego czerwca piętnastego roku został podpisany w Wiedniu
przez osiem państw, a końcowy składający się ze sto dwudziestu artykułów.
Jeden z nich dotyczy Wolnego Miasta Krakowa.
Pozostałe dotyczyły między innymi nowej mapy Europy
stworzonej przez zwycięskie państwa, które przyznały sobie prawo do
decydowania o granicach państw Europy, a także świata, czyli do nowego podziału
ponapoleońskiego w spadku. Byli to: Rosja, przypomnę,
największa potęga lądowa, Wielka Brytania, największa potęga morska,
Austria, Prusy
no i Francja. Monarchowie mieli różne wizje i odmienne interesy.
Ale aby zakończyć negocjacje, musieli się w trakcie
wielomiesięcznych obrad
ograniczyć. I państwa, które reprezentowali też musieli się
ograniczyć i pojednały się szukając kompromisowych rozwiązań kosztem
słabszych państw i narodów.
Uznali, że brytyjska zasada równowagi sił na kontynencie,
praktykowana od dłuższego czasu, jest możliwa do przyjęcia i to w imię tej zasady
terytorium Europy sklejano.
A jak była konieczność, to i krojono tak, aby w przyszłości żadne
mocarstwo europejskie nie osiągnęło wyraźnej przewagi, aby nie powtórzyła się
przygoda z Napoleonem, który bezceremonialnie gwałcił równowagę
europejską tworząc nowe państwa, ale nawet związki państw,
nadając im nowe imiona, budują w ten sposób zjednoczoną Europę,
Francuską Europę, czy też może lepiej napoleońską.
Podczas obrad nie brano pod uwagę opinii mniejszych państw ani
mieszkańców Europy.
No przecież to jest inny czas.
Suwerenem byli monarchowie.
W ciągu trwania Kongresu
mocarstwa wypracowały tak zwany koncept ładu wiedeńskiego, który
zakładał stabilność nowej, politycznej architektury europejskiej, granic
między państwami i ustroju politycznego.
Tak wymyślona Europa miała przetrwać dziesiątki lat.
Ład wiedeński,
przypomnijmy, był pierwszym w dziejach systemem zbiorowego
bezpieczeństwa i współpracy w celu zachowania wypracowanego w Wiedniu status quo.
Na jego straży stały mocarstwa, nazywane, w dalszym ciągu,
wspominamy to we współczesnej publicystyce, koncertem europejskim,
kwartetem ewentualnie, z udziałem Francuzów
jakby inaczej kwintetem. Przyznały sobie prawo decydowania o
wszystkich najważniejszych kwestiach w Europie.
Oraz prawo do zbrojnej interwencji wszędzie tam,
gdzie dochodziłoby do naruszenia zasad przyjętych na Kongresie.
Dlatego Austriaccy dwukrotnie, zgodnie z tą zasadą podziału Europy na
strefy wpływów, interweniowali.
A mocarstwa pozostałe akceptowały, czyli mocarstwa przyjęły rolę
strażników wiedeńskiej Europy.
Jeszcze przed spotkaniem w Wiedniu uzgodniły, że Kongres ma
przywrócić stare dynastie odsunięte od władzy,
a także granic sprzed rewolucyjnych wydarzeń.
Rzeczywiście stare dynastie, jak wiemy doskonale, powróciły.
Natomiast temat restytucji dawnych granic i państw nie został
podjęty. A jeśli już to wyłącznie jako gra dyplomatyczna,
środek nacisku jednych na drugich. Dlatego nie dyskutowano na temat
restytucji Lombardii, Rzeczpospolitej Weneckiej,
Genueńskiej, a także Rzeczypospolitej Polsko- Litewskiej.
Restytucją państwa polsko- litewskiego w istocie żadne z mocarstw nie
było zainteresowane, ani Wielka Brytania, ani Francja nie miały
interesów nad Wisłą,
które należało chronić, a zaborcy oczywiście wykluczali
jakąkolwiek dyskusję na ten temat.
Temat był zamknięty.
Zanim jeszcze został otwarty. Natomiast rozmawiano na temat losu
tych ziem polskich, które podczas wojen napoleońskich zmienimy swojego
gospodarza i podjęto stosowne decyzje.
Tak Tarnopol powrócił do Austrii,
okrąg białostocki, który Napoleon przyznał Rosji w Tylży,
już nie powrócił do Prus.
A Wolne Miasto Gdańsk, o czym za chwilę usłyszymy,
do Prus powrócił. Natomiast obszarem sporu stała się przyszła
przynależność Księstwa Warszawskiego.
Państwa, które powstało z ziem zaboru pruskiego oraz zwiększyło swój
stan posiadania w osiemset dziewiątym roku.
O tak zwaną Nową Galicję, czyli po Austriakach.
W osiemset trzynastym roku,
kiedy Napoleon uchodził z Rosji, całe jego terytorium zaleje wojska
rosyjskie podążając za wojskami francuskimi. W Warszawie
Rosjanie powołali ciało tymczasowe sprawujące władzę.
Cesarz Rosji Aleksander I zabiegał o poparcie Polaków,
kokietował ich obietnicami przyznania szerokich swobód narodowych. Powracające
po kampanii napoleońskiej wojska Księstwa Warszawskiego
były witane jak formacje zwycięskie wszelkimi honorami należnymi.
Wspierano też finansowo sieroty i wdowy po poległych.
Stopniowo Polacy przenosili miłość z Napoleona na Aleksandra I,
co trwało faktycznie do jego śmierci.
Tak na marginesie powiem, że chłopi skonfliktowani w państwie
krakowskim z panami, supliki wysłali nie do cesarza austriackiego,
nawet im to do głowy nie przyszło, bo nie wierzyli, że może pomóc. O królu pruskim
nie pamiętali, natomiast wysyłali do Aleksandra I.
Który powoła specjalną Komisję, która rozpatrywała ich wnioski.
No trudno było go nie kochać.
Ten argument podnosił
Aleksander I, dyplomaci, którzy mu towarzyszyli, w tym książę
Adam Czartoryski, żądający całego terytorium Księstwa dla Romanowów.
Ale na to nie zgadzały się inne państwa.
Czy to w imię zasady równowagi, czy jak Prusacy z powodu bliskości
przyszłej granicy rosyjsko- pruskiej do Berlina.
No zawsze tego Prusacy się bali, żeby jednak Rosja nie była zbyt
blisko.
Ostatecznie targi dobiegły końca. Rosja otrzymała większość,
większą część terytorium Księstwa, a dwa jego zachodnie
departamenty przyznano Prusom jako Wielkie Księstwo Poznańskie. Państwo w ramach
Prus autonomiczne. Prusy dodatkowo dostały rekompensatę za utratę
większości terytorium Księstwa Saksonii, no i oczywiście na zachodzie Niemiec.
Sowitą rekompensatę za utraconą Nową Galicję otrzymała Austria,
przede wszystkim Vitali.
Niemniej pozostała jeszcze jedna kość niezgody, Kraków.
Mocarstwa uznały, że Rosja nie może posiadać dwóch stolic
dawnego państwa polsko- litewskiego.
Czyli starszej- Krakowa i młodszej- Warszawy. Uznały, że będzie posiadać
wyłącznie młodszą, czyli Warszawę.
Na pierwszy rzut oka spór o Kraków może się wydawać irracjonalny.
Już wówczas był miastem biednym, zapuszczonym cywilizacyjnie, mało
atrakcyjny gospodarczo. Na takie opinie pozwalam sobie w Gdańsku.
Nie wiem, czy bym sobie pozwolił w Krakowie.
Jego lata świetności już dawno minęły, a nowe jeszcze nie nadeszły,
ale posiadał dwa istotne atuty.
Po pierwsze znaczenie geostrategiczne, ze względu na położenie z
graniczną Wisłą, u zbiegu granic rozbiorowych pruskich, austriackich,
rosyjskich, drugie posiada znaczenie symboliczne jako siedziba polskich
królów, miejsce ich koronacji i pochówku oraz jako ważny europejski ośrodek
kultury wysokiej.
Dla polskich mieszkańców ziem zaboru był symbolem tego, co
najwspanialsze w polskiej historii i jej złotego wieku. Dziedzictwo historyczne i
kulturowe Krakowa było najważniejszym jego atutem, jest chyba do dzisiaj.
Ostatecznie po długich targach Aleksander ustąpił. Kompromis
zawarty między mocarstwami nikogo nie satysfakcjonował.
Stąd konstatacja, że w istocie był to zgniły kompromis.
Na mocy decyzji Kongresu z południowej części departamentu krakowskiego,
czy Księstwa Warszawskiego, wykrojono w sposób sztuczny nowe
miniaturowe państwo.
Jego kreacja nie wynikała z jakiejkolwiek krakowskiej tradycji,
inaczej niż w wypadku Frankfurtu.
Powstało wyłącznie
ze względu na kaprys mocarstw i wyraz chorobliwego poszukiwania
równowagi w Europie. Natomiast w pozostałej części Księstwa Warszawskiego
utworzono samodzielne, niezawisłe konstytucyjnie Królestwo Polski w unii z
Cesarstwem Romanowów. Cesarz rosyjski zostawił go królem jako Aleksander z
numerem dwa. Nowe państwo krakowskie nazywało się Wolnym Miastem Kraków, ale
krakowianie nie używali tego pojęcia.
Bo wolne miasto było pojęciem obcym dla nich,
dalekim, dlatego nazywano Rzeczpospolitą Krakowską.
Tak wspominano dawną Rzeczpospolitą.
Aczkolwiek w zapisie kongresowym napisano wolne, tak jak w wypadku
Frankfurtu, niepodległe i ściśle neutralne, pod nadzorem trzech
mocarstw, zwanych dworami opiekuńczymi.
Jego interesy zagraniczne reprezentowały, wiadomo, mocarstwa.
Nie posiadało sił zbrojnych poza milicją,
formacją o charakterze policyjnym.
Jego powierzchnia wynosiła 1234
kilometry kwadratowe, czyli to jest mniej więcej połowa
wielkości Wielkiego Księstwa Luksemburg.
Na jego terytorium znajdowały się trzy miasteczka, dwieście
dwadzieścia cztery wsie i Kraków. Łącznie
w piętnastym roku to jest sto trzydzieści tysięcy mieszkańców, Kraków trzydzieści.
Pod koniec tego okresu blisko dwieście, Kraków czterdzieści kilka.
Ogólne zasady ustrojowe określono aktem trzeciego maja piętnastego roku.
Wiadomo, data symboliczna. Uzupełniono w osiemnastym roku
przez akt konstytucyjny opracowany tak, jak w wypadku konstytucji Królestwa Polskiego przez
Czartoryskiego, a potwierdzony przez mocarstwa, czyli jest to inaczej niż w
wypadku Frankfurtu, który właśnie mógł sobie sam tą konstytucją opracować.
Ale właśnie, podobnie jak w wypadku Frankfurtu i Krakowa jest instytucja
senatu. Widocznie i Frankfurt i Kraków chętnie nawiązywały do
tradycji republikańskiej rzymskiej.
Kraków było państwem nieźle funkcjonującym, ale
pozbawionym poważniejszych źródeł dochodów.
Władzę z nim sprawowali miejscowi notable,
głównie pochodzenia szlacheckiego.
Wspomniano w wypadku Frankfurtu o Żydach,
również wiadomo, w Krakowie była spora społeczność.
W ramach państwa to było około dziesięciu procent, w ramach
Krakowa około dwudziestu procent. Otrzymali prawa obywatelskie.
Z czego się cieszyli Żydzi krakowscy, że w przeciwieństwie do
Austriaków zredukowano im podatki. Po prostu mniej płacili na rzecz skarbu
krakowskiego niż poprzednio i dlatego jeśli są dobre wspomnienia o
Krakowie tego czasu, to częściej wspominają Żydzi
na przykład mieszkający w Izraelu niż krakowianie,
(o czym jeszcze wspomnimy.)
Po Powstaniu Krakowskim, bo w zasadzie w ciągu tych trzydziestu lat
no niewiele się działo.
Powstanie krakowskie, które trwało dziewięć dni, w 1846 roku
zostało inkorporowane państwo do Austrii, za zgodą zaborców
i przy niemrawych protestach mocarstw zachodnich. Protestowały no bo wypadało
zaprotestować. Decyzja Kongresu Wiedeńskiego została tym samym pogwałcona.
Teraz Wolne Miasto Kraków stało się częścią Austrii jako Wielkie
Księstwo Krakowskie, co wzbogaciło i tak już długą tytulaturę cesarza
austriackiego. W historii nie zapisało się niczym szczególnym z jego
dziejami nie kojarzymy żadnego wydarzenia, o którym by wspominano przez lata.
Współcześnie Wolne Miasto Kraków nie stanowi składnika ani
polskiej, ani krakowskiej mitologii.
Na dobre wspomnienie zasługuje jedynie koncepcja zastąpienia
rozebranych średniowiecznych murów,
i bram obronnych słynnymi do dzisiaj plantacjami, czyli plantami,
ale powszechnie w Krakowie nie jest to kojarzone
z Wolnym Miastem Kraków, była to duża niestosowność polityczna.
Pamięta się również o tym, że krakowscy burzymurkowie zburzyli kilka
cennych, zabytkowych obiektów, w tym kościołów krakowskich o dużej wartości
historycznej. Nie zburzyli szczęśliwie, o czym pamięta się w Uniwersytecie Jagiellońskim,
jego średniowiecznej części Collegium Maius, a tylko dlatego, że
władze Wolnego Miasta Krakowa nie posiadały wystarczających środków
finansowych, aby przystąpić do burzenia potężnego gmachu.
Po raz drugi Collegium Maius został uratowany dzięki biedzie.
Także niekiedy bieda jest oczekiwana, przynosi dobre
z punktu widzenia historii rezultaty. Wcześniej próbowali zburzyć Austriacy,
ale prowadzili wojny z Francuzami,
no i ze względu na oszczędności uratowali Collegium Maius.
Bardzo jesteśmy wdzięczni Napoleonowi, że zajął
wtedy austriackie interesy.
Likwidacja Wolnego Miasta Krakowa nie spowodowała żałoby w Polsce,
może poza Krakowem, ale też nieszczególne, nie wywoła perturbacji
czy napięć międzynarodowych.
Jedynie we Francji historycy, ale to historycy pamiętają, że
rewolucja lutowa 1848 roku rozpoczęła się z zakazanego przez
władze francuskie bankietu w Paryżu, zorganizowanego w drugą rocznicę
wybuchu Powstania Krakowskiego.
Łączy to wydarzenie z historią europejską i całą serią wydarzeń
Wiosny Ludów, o którym przed chwilą wspominał Pan profesor.
Współcześnie, przechodzimy już do podsumowania, krakowanie
nie chcą ranić dziedzictwa Piastów Jagiellonów, kiedy to miasto było siedzibą królów,
stolicą jednego z najważniejszych biskupów Polski, oraz siedzibą
pierwszego polskiego uniwersytetu. Krakowianie
cenią i chronią to dziedzictwo, patrzenie w stołeczność
i królewskość swojego grodu.
Częścią dobrze wspomnianego dziedzictwa są także, aczkolwiek
w mniejszym stopniu dzieje Krakowa w dobie autonomii w Galicji, kiedy
stały się nieformalną stolicą nieformalnej krainy o nazwie Galicja Zachodnia, oraz drugim
obok Lwowa miastem tego czasu i tego miejsca.
Natomiast Wolne Miasto Kraków nie stało się mitotwórcze, co najwyżej
przy okazji dyskusji stale obecnej w kawiarniach krakowskich,
na temat relacji Warszawy z Krakowem ten wątek się pojawia.
Ale z reguły w postaci anegdotycznej,
satyrycznej, sarkastycznej, ironicznej. Mit wielkiego miasta nie
działa na wyobraźnię.
Nie ma do dzisiaj wielbicieli.
Kraków, wydaje się, w piętnastym roku miał większe ambicje i wydaje mi się
większe mają dzisiaj jego mieszkańcy, żeby pamiętać o
Wolnym Mieście Kraków.
Dlatego dziękuję organizatorom spotkania, że dzięki temu z okazji
Gdańska mogłem tutaj przypomnieć dzieje niechcianego państwa.
Dziękuję bardzo.
Panie, profesorze, bardzo dziękujemy za ciekawy wykład, a teraz
poproszę naszego trzeciego prelegenta, profesora Milosa Reznika.
Pan profesor opowie nam o pierwszym Wolnym Mieście Gdańsk.
Szanowni Państwo, dziękuję za zaproszenie do programu.
Bardzo się cieszę, że tutaj, na miejscu w Gdańsku mogę reprezentować
jednocześnie dwie
instytucje i to jest częścią mojej hybrydalności biograficznej,
dwie instytucje, które współorganizują
to wydarzenie. Nie tylko Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie,
ale też Instytut Kaszubski, którego mam zaszczyt być od czternastu lat członkiem.
Niemniej jednak nie będę wygłaszał mojego referatu
ani po kaszubsku bo mnie nie stać na to ani po polsku, chociaż
byłoby mnie stać na to, ale jakoś przygotowując ten referat mieszam
cały czas.
No i przepraszam za to, proszę nie interpretować tego w
żadnym kierunku, chociaż skutecznie nie jestem przyzwyczajony
do mówienia
o Gdańsku podczas mówienia do czasu. Proszę tego nie
interpretować, ale przygotowując się do tego referatu
to myślałam o Gdańsku po niemiecku. Ale może dlatego, że żyłem w naszym
Instytucie Warszawskim a nie tutaj Gdańskim. Jeszcze może zanim Państwo
włączą sobie słuchawki, to powiem tak,
dla niektórych tutaj powtarzam się, ja wiem, ale ja jestem gdańskiem
dlatego zafascynowany, przyjeżdżam tutaj od dwudziestu siedmiu lat,
że nie znam miasta europejskiego, w którym przynajmniej od początku
lat dziewięćdziesiątych ciągle tak samo, ciągle tak intensywnie by się debatowało.
expressis verbis, nad tożsamością miejsca, tożsamościami
gdańskimi. Ja mam w domu taką kolekcję książek, książek o
tożsamości gdańskiej ostatnich trzydziestu lat i to jest naprawdę
duży zbiór. Są tutaj na sali obecni
tacy, którzy przyczynili się do tego, że to się poszerzyło.
No widzę tutaj wiele twarzy osób, które miały udział w tym
niesamowitym zjawisku.
I teraz przechodzę na niemiecki.
Żeby Państwo zauważyli w ogóle, że to inny język.
Wspominam o tym dlatego,
ponieważ odniosłem wrażenie,
Przepraszam, nie mam zegarka ani też stopera, więc pozwolą
Państwo, będę patrzył na komórkę.
Mówiłem o tym, ponieważ mam wrażenie, że jedna z wczesnych faz
refleksji tym, czym jest tak gdańska tożsamość i czym w ogóle Gdańsk
miałby być i co Gdańsk reprezentuje,
czym jest gdańskość,
jeśli można tak to nazwać, to już
zarysowała się w czasach, o których chcę mówić.
Czy był to zgniły kompromis
to pierwsze Wolne Miasto Gdańsk to taka aluzja do Krakowa.
Tego bym nie stwierdził, choć nie powiem, że wielu ludzi sobie tego
życzyło,
ale nie powiedziałbym, że jest to kompromis zgniły.
To był raczej dość świeży kompromis, choć chciałbym też powiedzieć,
że po czesku świeży mówi się czerstwy i patrząc na to z polskiego punktu
widzenia i również na negocjacje w Tylży, także bilateralne negocjacje w
późniejszych dniach i miesiącach, można wiele z tych elementów odnaleźć.
Nie odważe się tej historii siedmiu lat
od lata 1807 do końca oblężenia.
Oczywiście nie dwa tysiące, jak się przejęzyczyłem, tylko
1814 roku.
to lata decyzji politycznych.
Nie będę opowiadał całej tej historii chronologicznie, ponieważ
prawdopodobnie jest to Państwu znane, rola protektoratu praktycznego, francuskiego.
De facto, tak naprawdę, był to protektorat prusko- saksoński
na dobrą sprawę. Nie będę też mówił o rozwoju ekonomicznym,
o całym oblężeniu, postulatach francuskich,
ponieważ chcę w ciągu tych zaledwie dwudziestu minut,
chcę skoncentrować się na ideach, pomysłach, które tutaj miały znaczenie,
które zawierają kilka ciekawych punktów, zwłaszcza w odniesieniu do
tożsamości, debaty tożsamościowej, która wtedy jeszcze się nie toczyła,
ale na pewno
te kategorie gdzieś tam pobrzmiewają. Ale rozpocznę
od dwóch takich powierzchownych refleksji, co uważam za istotne,
warto na to popatrzeć diachronicznie i synchronicznie.
Jedna rzecz to idea wolno miejskości.
I zakorzenienie jej w regionie środkowowschodniej Europy.
Znamy to oczywiście z Krakowa, ale jako pomysł gdzieś
się to ciągle pojawia, idea wolnego miasta.
Pomysł znany nam z historii starożytnej, ale poza Włochami
i Niemcami, de facto był to fenomen niezbyt rozpowszechniony, natomiast
w tym regionie pojawia się to wtedy, kiedy gdzie indziej, czyli we Włoszech pod
koniec osiemnastego wieku wolnych miast już nie ma, republik miejskich, a
poprzez mediatyzację w Niemczech, także się ta epoka kończy poza tymi z czasów napoleońskich,
które dla Gdańska też pewną tożsamościową rolę odgrywały. I sprawa
druga, pewien paradoks, ale dlatego ciekawy, ponieważ w osiemnastym wieku
już trzeci raz, starożytność, humanizm i wreszcie oświecenie
w politycznym sensie u Monteskiusza, u Rousseau też to znajdujemy w oświeceniu francuskim.
Ciągle pojawia się myśl, że republika to najlepsza forma państwa, tyle że
jakoś się dziwnym trafem nie sprawdza.
Chyba, że są to małe organizmy miejskie, miasta państewka, które
stanowią enację tej formy państwowości. Czyli jest to pewne dziedzictwo
ideowe oświecenia francuskiego.
Idealny system państwa- miasta jako emanacja republikanizmu.
To jest o tyle ciekawe, że w gdańskiej tradycji, ale też w polskiej
tradycji była taka wizja, jakoby dawny Gdańsk
reprezentował myśl republikańską.
Ta wewnętrzna autonomia, konstytucja, ale gdy przyjrzymy się temu
jak Rapp, czyli gubernator francuski, Jean Rapp nominowany przez Napoleona
i patrząc to, co się działo w roku 1807, kiedy zastanawiano się
czy odnowić konstytucję Gdańska, która funkcjonowała do tysiąc
siedemset dziewięćdziesiątego trzeciego roku,
okazało się, że ze strony Francuzów pojawiła się krytyka, że to była
konstytucja feudalna a nie republikańska i kodeks napoleoński w sensie prawa
cywilnego miał ją zastąpić.
W tysiąc osiemset siódmym roku,
może to nie jest paradoks,
może tylko na pierwszy rzut oka jest to paradoks, polityka napoleońska w Europie, we
Włoszech, środkowowschodniej Europie, w Niemczech, zwłaszcza
w dotychczasowym cesarstwie niemieckim, a potem po 1807 także w Europie
środkowej, ale też Holandia, Szwajcaria,
znacie to Państwo, tu tak naprawdę tryb nowego kształtowania na wskroś
wcześniejszych struktur, kompletnie nowe struktury powstają.
Stare struktury się rozwiązują, powstają nowe, nowe nazwy również i
tutaj w przypadku Gdańska, przynajmniej w dyskursie pojawia się coś idącego
w innym kierunku, nie tylko nowa forma, ale też nawiązanie do przeszłości.
Bo przecież nie tylko gdańszczanie tutaj byli stroną.
Są takie słowa jak renouvelmon, reconstitution, retablismon,
same francuskie terminy, które oznaczają powrót do normalności
w tym przypadku. Gdańszczanie tutaj podejmują argumentację
wcześniej znaną przede wszystkim w naszym regionie
na innym zupełnie tle, mianowicie rozbiorów Polski. Wszyscy, może z
wyjątkiem Rosji, ale przynajmniej ci, którzy brali udział w pierwszym
rozbiorze, wszyscy, którzy podczas pierwszego rozbioru, drugiego coś sobie
przywłaszczali, mówili o rewindykacji.
Czyli ponownym przyłączeniu, ponowne zjednoczenie Prus, przez
stworzenie prowincji zachodniopruskiej, czyli Pomorza.
To ciekawe, że krótko przed rewolucją francuską pojawia się ta myśl
restauracyjna, to re, jako prefiks odgrywa coraz większą rolę.
To ma sugerować pewną historyczną logikę i legitymizację
historyczną. To samo
w przypadku Gdańska, widać to bardzo mocno.
Zaledwie punktowo, hasłowo wymienię to, a potem w wersji pisemnej
oczywiście to pogłębię. Po czternastu latach władztwa pruskiego
powstaje pomysł powrotu, bardzo mocno w Gdańsku artykułowany przy każdej
nadarzającej się okazji, mówi się o odnowieniu stanu posiadania autonomii,
samodzielności, samorządu, wolności.
Johanna Schopenhauer znacznie później
ale urodzona w Gdańsku w 1766 roku,
opuściła miasto po przyłączeniu do Prus. Napisała w swoich wspomnieniach
"Urodziłam się w Wolnym Mieście Rzeszy, Gdańsku".
Nigdy Gdańsk nie był wolnym miastem Rzeszy.
Trzeba sobie zadać pytanie, skąd w ogóle ta myśl się pojawia?
Czy to jest dziedzictwo osiemnastego wieku, bo ona pochodziła z
rodziny, która należała do absolutnej elity zasiadającej w Radzie Miasta.
To czas, kiedy w Gdańsku
taki narratyw autonomiistyczny był mocno ożywiony
w odniesieniu i do Gdańska i do Prus Królewskich, czyli podobnie jak
miasta wolne Rzeszy, połączone Unią Personalną z Polską, to u autonomistów
było radykalnie formułowane.
Czy zatem takie dziedzictwo
Johanna Schopenhauer wyniosła z domu, czy może to było raczej
reperkusją czasów napoleońskich, gdzie mówiono o wolnym mieście.
To ciekawa sprawa.
Widzimy tutaj, że czternaście lat po rozpoczęciu panowania
pruskiego już pojawia się mit wolności gdańskiej, notabene mocno
ukształtowany także i dziś
i odgrywa kluczową rolę.
Pozostając na płaszczyźnie traktatów, projektów konstytucji
i rokowań, mamy traktat w Tylży,
francusko- pruski czy francusko- gdański traktat itp. itd.
Potem poszczególne projekty konstytucji, które częściowo powstały
w Gdańsku, częściowo w ratuszu gdańskim w reprezentacji
to się znowu pojawia w negocjacjach w 1813 roku,
gdzie Gdański dyplomata, notabene Bremeńczyk,
pisze o federalnym związku z tym, co powstanie na terytorium Polski,
niezależnie od wewnętrznej konstytucji.
Taką miał wizję, którą przedstawił Brytyjczykom.
Szybko staram się zakończyć, by nie zmusić moderatora do przerwania mi.
Podczas inauguracji Wolnego Miasta w 1807 roku
burmistrz przemówił, twierdząc, że Gdańsk odzyskał swoją własność prawa i przywileje.
To był wniosek, jaki wyciągnął z tej nowej sytuacji.
Siedem lat później, podczas negocjacji dyplomatycznych to również
zabrzmiało w Tylży.
Wiadomo było, w jakich ramach można się poruszać.
Z kolei w 1814 roku dyplomacja Gdańska nie wie,
co się stanie.
Stara się wywierać wpływ na sytuację i burmistrz jedzie do Paryża.
Jeszcze przed kapitulacją Napoleona, potem do Londynu.
Potem porozumiewa się z Metternichem, z Wiedniem, z księciem Czartoryskim
oczywiście również.
I to drugi moment czy drugi okres, gdzie pojawiają się przesłanki
do tego, by Gdańsk był miastem znowu Hanzeatyckim.
Nawet Francuzi, nawet Napoleon podczas wojen wspomina o
przynależności do hanzy.
Zatem dwie linie, w których Gdańsk ciągle się pojawia i to w jednym
kontekście, mówi się Lubeka, Hamburg, Brema i Gdańsk, jednym tchem wymienia
się te miasta handlowe, szczególnie znaczące także pod względem
strategicznym.
Blokada kontynentalna,
jako hasło warto przywołać. Ta strategia w 1814 roku
także się pojawia, już przed Kongresem Wiedeńskim
Gdańsk się pojawia, albo się mówi, Gdańsk, Królewiec, Piława, Kłajpeda
w kontekście pruskim.
Jeśli miałoby decydować się o
przyszłej pozycji tych miast, czyli to co się tutaj odbywa, to odnowienie
jakichś związków hanzeatyckich i wspólnota losów z miastami, takimi jak
Hamburg, Brema, Lubeka. To istotne i pojawia się już w tysiąc osiemset siódmym ale
tak naprawdę dochodzi do głosu podczas Kongresu Wiedeńskiego w
1814, zwłaszcza u Francuzów, ale także w samej delegacji gdańskiej.
To tyle z mojej strony,
jeśli chodzi o obserwację tego, jak wyglądała ta idea
Gdańska. Co ciekawe
mocarstwa zajęły tutaj specyficzne stanowisko.
Nie ma to jednak istotnego znaczenia.
Dla mnie ciekawe jest to, żeby przypomnieć znowu ideę wolnego miasta w
pejzażu tych tradycji europejskich.
Bardzo pouczająca była tutaj dla mnie
pozycja Austrii. Austria mocno ucierpiała
po utracie
części nadwiślańskich terenów.
Starano się również utorować sobie drogi do basenu Morza Czarnego,
bo wiadomo było, że Wisła przestanie być szlakiem komunikacyjnym
dla Austrii. I swoboda handlowa, umiędzynarodowienie
żeglugi na Wiśle i w Zatoce Gdańskiej zawsze stało w centrum
zainteresowania stron traktatów, ale to tylko tytułem pewnej glosy czy przypisu i
Keidel, ten dyplomatyczny negocjator stara się Wiedeń
przekonać o tym, że najlepszym rozwiązaniem dla Austrii jest Wolne Miasto Gdańsk.
Tutaj upada to myślenie o wolnych miastach, Metternich
sprzeciwia się, twierdzi, nie,
nasz interes handlowy uzależniony jest od
bilateralnego uwikłania wielu aktorów.
Rosja, Prusy, Królestwo Polskie, Gdańsk no i wreszcie my, Austria, więc
lepiej mieć jest w Gdańsku Prusy i z nimi negocjować niż
tylko mówić o Gdańsku, ale także Galicji, Śląsku, nie uzależniać się od
tego, co autonomiczny Gdańsk nam podyktuje. Ten pomysł,
takiego pragmatycznego charakteru małej formy
miejsko- państwowej jest tutaj zarzucony.
Kiedy myśli się w kategoriach równowagi, takie małe państewka
nie pasują do równowagi sił i padają ofiarą.
Albo trzeba jeszcze tych trzydziestu lat, żeby właśnie
Rzeczpospolita Krakowska powstała.
Ale był to organizm pod silną kontrolą Wiednia, ale to może taka uwaga na marginesie.
Dziękuję za uwagę i cieszę się na dyskusję na temat gdańskiej tożsamości.
Szanowni Państwo, w tym panelu poznaliśmy
taki rys historyczny wolnych miast Frankfurtu, Krakowa i
pierwszego Wolnego Miasta Gdańska.
Tym samym zachęcam Państwa do zadawania pytań i otwieram tym samym dyskusję.
Grzegorz Berendt, mam pytanie do profesora Rotha i do profesora Reznika,
w zasadzie o to samo, tu oczywiście Frankfurt, tutaj Gdańsk, na ile
Frankfurt, na ile Gdańsk były podmiotami negocjacji
w tysiąc osiemset siódmym roku,
w tysiąc osiemset piętnastym roku, przy ustalaniu tych nowych zasad funkcjonowania.
Czy one miały jakiś wpływ na nadanie im statusu wolnego miasta? Jeżeli tak,
to jakimi środkami ten wpływ wywierały?
Jakimi sposobami?
Myślę, że będziemy najpierw odpowiadać na pytania.
Nie będę zbierał, tylko proszę najpierw o odpowiedź.
Dobra, to ja zacznę, nie miały wpływu, nie mieli wpływu. Nawet,
powiedziałbym minimalnego, bo to,
że będzie coś istniało, jak Wolne Miasto Gdańsk, ta było naprawdę
dopiero wynikiem żmudnych zmagań w
Tylży.
Pomiędzy Francją, Rosją a Prusami, co z tym Gdańskiem zrobić,
żeby nie dopuścić do tego, żeby on został zagarnięty, albo
podłączony do czegoś, czego sobie nie życzyły te inne mocarstwa.
Więc tutaj, w pewnym sensie
powstanie Wolnego Miasta Gdańska było
kompromisem na korzyść Francji.
Tylko przypominam, że naprawdę w tych dokumentach, w tej umowie
z Tylży jest mowa tylko o protektoracie sasko- pruskim. W końcu się jednak
okazuje, że oni mówili o saskim protektoracie, bo
tytuł Wettyna Fryderyka
Augusta,
Jego najwyższy tytuł tym momencie, w 1806 roku już
był królewski bo on był nowym królem Saksonii.
Jak, jeżeli czytamy następnie, tam nie jest
mowa o Saksonii, tylko o królu Saskim. I jak czytamy następne
dokumenty, na przykład umowę już bilateralną
następną to się okazuje, że przez tego króla saskiego
jednak myślana była Warszawa. Bo się mówi o połączeniu, to znaczy o
stosunku do tego księstwa, więc może przez tego króla
myślano, żeby połączyć księstwo. Ale wracając, do roli Gdańska.
Gdańsk nie był podmiotem tej decyzji.
Gdańsk był jednak podmiotem następnych negocjacji.
Oczywiście on nie był samodzielnym podmiotem,
On nie miał poważnych sił decydowania o ważnych rzeczach,
ale był własną stroną
negocjacji dyplomatycznych, zwłaszcza z Francją i Prusami.
I Gdańsk też starał się, elity Gdańska starały się mieć wpływ na
decyzje tych właściwych decydentów w Paryżu
i to do pewnego stopnia działało.
Ja tylko przypominam, że na przykład kiedy
Napoleon nie zgodził się na ten pierwszy projekt ustawy
republikańsko- gdańskiej, którą przysłał mu Gralath do Paryża, który był feudalny
dla Napoleona. To oni się zwrócili, oni nie napisali tego tak jak
konstytucję Księstwa Warszawskiego zawsze się pisze, że podyktował w Dreźnie.
Nie, oni się zwrócili, znów to przedstawiciela
społeczeństwa gdańskiego, a do następcy Gralatha,
żeby on napisał nowy projekt.
Tak więc tutaj, w tych negocjacjach to był taki, jak to się nazywa,
raczej takie soft power. To znaczy, nie mówiłbym, że Gdańsk był
bez wpływu, na pewno nie był, ale oczywiście nie był w stanie
podejmować decyzji a raczej mógł się starać zrównoważyć
albo tak grać pomiędzy różnymi interesami pruskimi, francuskimi
zwracać uwagę francuzów,
albo ich próbować manipulować i przekonywać, że to jest w interesie Francji,
to nie jest w interesie Francji i tak dalej. Tutaj chodziło przede
wszystkim na przykład o umowę graniczną z Prusami i projekt umowy
handlowej z Prusami i pytania na ile internacjonalizacja nawigacji
dotyczy też całego Zalewu Gdańskiego, Nowego Portu i tak dalej
i dalej. To by żmudne negocjacje, które naprawdę,
to nie było tak, że ktoś by decydował, bo i nawet jeżeli w końcu
ktoś decydował to on decydował na pewnej podstawie i otrzymywał raporty od Rappa.
Rapp, to jest bardzo ciekawe,
bardzo obszernie go informowali jednak co myślą Gdańszczanie,
bo to trzeba było uwzględniać też w tych francuskich decyzjach.
To nie było tak, że oni mogli dyktować bo Francuzi ciągle
musieli myśleć co będzie
jak kiedyś przyjdą Rosjanie
to my musimy zważać, że jednak byśmy
gdańskiej społeczności nie mieli przeciwko sobie.
To jest ciągle obecne w tej polityce francuskiej, nawet już pod
tysiąc osiemset siódmym roku, bo cały czas wiadomo,
że kiedyś to tego konfliktu dojdzie.
I właśnie na tym, przepraszam, że tak długo odpowiadam, ale już kończę,
ale na tych torach gdańszczanie mogli
wywierać pewien wpływ na te decyzje.
Mister Roth, can you answer this question?
To było bardzo interesujące, bo w przypadku Frankfurtu trzeba
rozróżnić dwa decydujące etapy.
Po pierwsze, ta faza między tysiąc osiemset szóstym
a trzynastym/ czternastym rokiem, kiedy Frankfurt
był częścią Związku Reńskiego, zostało stworzone takie państwo
obejmujące także okolice Frankfurtu.
Elektor Moguncji był władcą tego państwa.
I był to prymat,
forma prymatu, która decydowała o tym, kto rządzi.
I tutaj Frankfurt rzeczywiście nie miał wpływu,
była to decyzja między władcami a Napoleonem.
Oczywiście Napoleon stał za tym nowym rozwiązaniem i on też
odpowiadał niejako za stworzenie tego sztucznego państwa, który następnie się rozpadł.
Zatem Frankfurt nie miał także wpływu na mediatyzację.
Natomiast wraz z upływem czasu i z czasem istnienia tego
państwa, sztucznego państwa zyskiwali na wpływie. Istniały gremia, które
miały pewny wpływ na dalsze kształtowanie państwowości.
W tych gremiach byli reprezentowani obywatele Frankfurtu
i dzięki temu właśnie
mieli wpływ na dalsze wydatki.
Niemniej jednak to państwo powoli zbliżało się do upadku.
W roku tysiąc osiemset trzynastym to wyzwolenie spod władzy
francuskiej, co spowodowało także rozpad tego sztucznego tworu.
W ten sposób Frankfurt powrócił do swoich uprzednich praw,
niemniej jednak był podporządkowany gubernatorstwu.
Ten twór, gubernator został powołany do administracji
tych państewek, które nie posiadały własnej państwowości.
I Von Stein był osobą, która
odpowiadała za reformy i to podczas Kongresu Wiedeńskiego
odgrywało pewną rolę, w mojej ocenie nie miało to istotnego znaczenia.
Centralne znaczenie miało to, że poszczególne
terytoria, zwłaszcza oba, dwa najważniejsze mocarstwa,
jeżeli chodzi o Austrię i Prusy, nie mogły się pogodzić
jaka będzie przyszłość
Frankfurtu. Prusy przed wojnami wyzwoleńczymi obiecały, że
Frankfurt przypadnie Bawarii, a zatem przyszłość niejako była uregulowana.
Ale potem Stein
interweniował i miał pomysły jak może odżyć stara Rzesza.
I tak pojawił się pomysł, by Frankfurt był niezależnym państwem.
A zatem nie powiedziałbym, że
przedstawiciele Frankfurtu mogli przeforsować swoje interesy.
To było zbyt daleko idące, ale wykorzystali koleje losów historii i
dzięki temu stworzono państwo niezależne.
Później, jeżeli chodzi o wpływ na Związek Niemiecki, mówiłem o tym,
mieliśmy ten dualizm między dwoma mocarstwami, które miały także wpływy
ogólnoeuropejskie i to wzajemnie się neutralizowało.
I to była ta przestrzeń, którą można było wykorzystać.
Frankfurt miał reprezentację jednej czwartej głosu, ponieważ wolne
miasta miały jeden głos. To oczywiście niewiele.
Jeżeli udało się pozyskać mniejsze państewka, to można było tworzyć
koalicje i dzięki takim frakcjom, dzięki takim ugrupowaniom i dzięki patowi
między Prusami a Austrią, można było to wykorzystać i to udawało się.
Po części było to oczywiście blokowane, dlatego, że Austria i Prusy
dostrzegały, że wzajemnie wykorzystywano ich animozje.
I dlatego te istotne decyzje były podejmowane w porozumieniu między
tymi dwoma mocarstwami. A zatem nie należy przeceniać Wolnego Miasta Frankfurt.
Nie był to ośrodek władzy, ale był to model republikański, który był
obecny i to tak naprawdę jest interesujące.
I tutaj liberałowie, demokraci mogli się zebrać, mogli wyrażać swoje stanowiska i
prezentować wobec władców i monarchów.
Mogli też w sposób swobodny wyrażać się na temat przyszłości Niemiec i
to wydaje mi się najbardziej istotnym elementem, jeżeli chodzi o
Wolne Miasto Frankfurt. Dziękuję bardzo.
Peter Oliver Loew.
Dziękuję najpierw za te trzy bardzo ciekawe przykłady, które też mają dość
duże znaczenie dla naszych rozważań o drugim Wolnym Mieście Gdańsku.
Bo drugie wolne miasto jakoś wyrasta na tle tradycji o innych wolnych miastach.
Jeśli chodzi o Kraków,
po pierwsze, nasza baza źródłowa, która by pozwalała na odpowiedź
na to pytanie jest wątła.
No nie było badań opinii publicznej,
książek, czyli niewiele wiemy.
Wiemy głównie, jaka była reakcja tych, którzy sprawowali władzę.
Oni zdawali sobie sprawę, że jest to jednak twór przejściowy, że
takie mini państwo, tym bardziej będące wynikiem tego
właśnie zgniłego kompromisu,
ono nie może dłużej przetrwać.
W związku z tym mieli nadzieję, że przy najbliższej okazji Kraków
jednak zgłosi aneks do Warszawy, czyli do Królestwa Polskiego,
czyli będzie częścią Królestwa Polskiego.
I stąd nie tylko właśnie ci chłopi pisali supliki do Aleksandra,
czy w ogóle do Romanowów, ale również polscy notable krakowscy
wierzyli, kiedyś Romanowowie, zgodnie z planami wcześniejszymi, stworzą to
duże Królestwo Polskie z tak zwanymi ziemiami zabranymi, z Wilnem,
Kownem, Mińskiem i tak dalej i tak dalej, z częścią Białorusi. I w tym
nowym projekcie znajdzie się Kraków.
Natomiast uważali, że należy robić wszystko, żeby nie dopuścić, o czym
wspominał Profesor, Austriaków, którzy byli najbardziej zainteresowani
tym, żeby Kraków był austriacki.
Dlatego ta skromna milicja, policja krakowska, polskich emisariuszy
przybywających do Krakowa po roku 1831, kiedy właśnie
przez Frankfurt dotarli do Paryża, później z Paryża przez Frankfurt
wracali do Krakowa, żeby organizować powstanie.
Policja na polecenie Senatu robiła Wszystko, żeby ich wyłapać, żeby
ich aresztować. Bowiem to oznaczało prowokację wobec Austrii
i danie okazji, żeby Austria wkroczyła.
Także notable, to widać wyraźnie, nie mieli żadnych wątpliwości.
Nie wiem co myślało społeczeństwo,
mieszkańcy, to trzeba by było sprawdzić, na ile w ogóle źródła byłyby w
stanie to wskazać, żeby mówić o horyzontach politycznych mieszkańców Gdańska.
Jeżeli chodzi o elity, to jest to interesujące
dlatego, że z jednej strony miałem wrażenie, że były to na tyle zmienne
czasy, że działano sytuacyjnie.
Decyzje zapadały bardzo szybko.
I na podstawie
sytuacji faktycznej podejmowano decyzje. Natomiast pewnie
było takie wyobrażenie, że oczywiście,
twór jest zależny od koniunktury panującej pomiędzy mocarstwami.
Natomiast rzeczywiście
istniało takie wyobrażenie, że może
utrzymać się szczególne położenie Gdańska, dlatego,
że nie leży to w niczyim interesie,
by Gdańsk stał się częścią bądź Rosji bądź Prus.
A zatem na zasadzie pewnej równowagi, pewnego kompromisu
wierzono w to, że Gdańsk może utrzymać pewien wyjątkowy status.
Jakikolwiek miałoby to mieć także związek
z ogólną sytuacją geopolityczną.
Jeżeli chodzi o Księstwo Warszawskie,
czy Królestwo Polskie,
no to tutaj te odniesienia zawsze były bardzo słabe.
Natomiast rok tysiąc osiemset czternasty, kiedy próbowano
utrzymać pewną niezależność, bo Wielka Brytania, Austria nie chciały,
żeby to było pruskie bądź rosyjskie.
Oczywiście tutaj
interesy i Prus i Rosji były przeciwstawne i właściwie jedynym
wyjściem i taka też była kalkulacja, że pozostanie ten
szczególny status Gdańska.
Ale była to reakcja na sytuację, bo jeżeli chodzi choćby o Toruń albo Lipsk
podczas negocjacji pokojowych w Wiedniu, mówiono tych dwóch miastach i tam
mowa jest o tym, jeżeli Lipsk pozostanie w Saksonii, to Toruń przypadnie Prusom.
Jeżeli miało być odwrotnie, to też odwrotnie.
A zatem były to
elementy, które musiały ze sobą współgrać. Metternich i Czartoryski
rozumieli, jaka to sytuacja, z całą pewnością przedstawiciele
Gdańska w roku tysiąc osiemset czternastym nie mieli wpływu na Kongres
Wiedeński, były delegacją, obserwatorami, ale to tyle.
Ja bym raczej powiedział
dość jednoznacznie, że obywatele, mieszkańcy Frankfurtu mieli jasność co do tego,
że to jest prowizorium, że nie potrwa to wiecznie.
Całe Związek Niemiecki był właściwie takim prowizorium.
Który nadał sobie misję reformy w stronę narodu niemieckiego, czyli
nie traktowano tego jako rozwiązania, tylko jakiegoś takiego wehikułu
przejściowego, który miał kiedyś doprowadzić do państwa niemieckiego.
Więc właściwie
Związek Niemiecki miał misję reformatorską.
I to dotyczyło również wolnych miast, w
szczególności Frankfurtu. Panowała nadzieja.
To była ta pierwsza koncepcja,
myśl, że te republiki, które istniały w Związku Niemieckim, pozwolą
wzmocnić element republikański w późniejszych, jednolitych Niemczech.
Ta myśl jednak dość szybko zanikła.
Bo ta idea była coraz mocniej
kontestowana czy wręcz prześladowana i ta nadzieja wolnych miast,
idąca w stronę Niemiec bardziej konstytucyjnych,
co oznaczałoby też większą partycypację warstw społecznych,
te idee uległy zablokowaniu, ale były kontynuowane w samych wolnych
miastach, więc postrzegano się
jako pewien twór czasowy, ale taką też swoistą szansę na to, żeby w
rozwiązaniu narodowym swoje interesy wnieść.
To pewien ruch, który istniał w mniejszym stopniu w miastach
hanzeatyckich, we Frankfurcie,
by ten pomysł demokratyczno liberalny tutaj mocniej formułować i
wypracowywać wizje przyszłości jak takie Niemcy konstytucyjnie w
przyszłości by mogły wyglądać.
Jeden z elementów, który w
rewolucji czterdziestego ósmego roku się pojawił,
posłowie do parlamentu
frankfurckiego chcieli nadać sobie konstytucję i w tym
pre- parlamentaryzmie to odgrywało pewną rolę. Również
cała sieć powiązań z innymi demokratycznymi deputowanymi z innych
części Niemiec, którzy odnaleźli się w tym zgromadzeniu parlamentarnym i
pierwsza konstytucja niemiecka
no już zaczyna wyglądać rzeczywiście na konstytucję.
Monarchia, ale jednak konstytucyjna z dość szerokimi uprawnieniami
zgromadzenia narodowego do powoływania rządu na przykład i tak dalej.
Po upadku tych tendencji Frankfurt idzie dalej tym torem, formułuje jeszcze
radykalniejsze idee republikańskie. Nie bez powodu staje się to
wehikułem wpływającym na przyszłość Niemiec a skrzydło radykalne wysuwa na początku lat
sześćdziesiątych postulat zupełnie nie skrywany,
by nowa postać, jakaś reedycja rewolucji z czasów Wiosny Ludów
doprowadziła do restauracji tych warunków, jakie panowały w zgromadzeniu
narodowym w parlamencie frankfurckim. Dlatego Prusy traktowały to jako afront
i podczas wojny kultywowano pewien mit zdobycia tego miasta i
stłumienia tych stanowisk politycznych przez Frankfurt uosabianych.
Frankfurt był zatem jakimś symbolem oporu przeciwko Prusom.
To była pewna jasna wizja wśród społeczeństwa, mieszczaństwa
i elity, że nie potrwa to wiecznie, że ma to ograniczony czas trwania.
Ale, że przejdzie to, przekształci się w inny twór i chciano jak
najmocniej zaakcentować element republikański.
1870-1871 rok i
Niemcy kaiserowskie nie były takie, jak wyobrażano sobie to wcześniej we Frankfurcie.
Stąd też wzięła się opozycja w cesarstwie niemieckim liberalna,
długo podtrzymująca swoje stanowisko, w odróżnieniu od innych
części Niemiec.
Dzień dobry, Jan Daniluk, ja mam pytanie do profesora Chwalby
jeszcze a propos Krakowa.
Parę lat temu, nie tak dawno, jeden słynny historyk z Krakowa zarzuca
władzom gdańskim, a pośrednio i części mieszkańcom niemieckość,
bo dla mnie osobiście to zabawne, zważywszy, że mówił to historyk z miasta,
gdzie w niejednej restauracji wisi portret Franciszka Habsburga.
Ale mówię o tym dlatego, bo pan wspomniał o tym, że ta Rzeczpospolita
Krakowska, to Wolne Miasto
Kraków nie stało się mitotwórcze, nie gra, jakoś nie funkcjonuje.
Ja się zastanawiam, dlaczego?
Czy to jest kwestia, nie wiem, przykrycia tego okresu
tym przełomem czy drugą połową dziewiętnastego wieku, początkiem
dwudziestego wieku, rolą wówczas Krakowa czy nie? Może to jest kwestia braku badań?
Aż mi się wierzyć nie chce, bo to mnie zaskoczyło w Pańskim
wystąpieniu, że to faktycznie gdzieś dzisiaj tam na południu nie
nie zagrało, nie jest żywe.
Nie, nie ma czego badać, dlatego historycy czy publicyści,
dziennikarze spoglądają na dzieje miasta w tysiącleciu i tam znajdują
rzeczywiście bardzo ciekawe historie.
Popatrzmy na turystów.
Przecież turyści nie przyjeżdżają do Krakowa, żeby wspominać i szukać
śladów jednocześnie Wolnego Miasta Krakowa.
Z tego co wiem, przewodników nikt nie pyta gdzie się znajdował senat
Wolnego Miasta Krakowa .Co sensownego senat dla Krakowa uczynił.
Także to jest jedna sprawa, druga sprawa czyli brak dokonań, brak
heroicznych dokonań ale też brak martyrologicznych dokonań.
Jeśli tak mogę powiedzieć, znaczy bardzo logicznego wątku historii.
Wiek dziewiętnasty jest tak ważny dla Polaków, że
Te dwa nurty heroizm i martyrologia idą w parze i one napędzają tą
polską mitologię.
Wolne Miasto Kraków jest banalne, nijakie, z tego powodu martwe.
Tam nikt nie skoczył do Wisły za Wandą, bo tej Wandy wtedy nie było.
Ona była wcześniej i nikt nie wymyślił tej Wandy na
potrzeby, choćby dzisiaj, opowieści w wersji zmitologizowanej. I druga rzecz,
te elity krakowskie były słabe, to miasto zacznie się budzić do życia
w drugiej, zwłaszcza w końcu wieku dziewiętnastego, kiedy odzyska,
czy będzie odzyskiwało swoją tożsamość, będzie budować nową
tożsamość. A tutaj te kręgi intelektualne, literackie, artystyczne, naukowe to
są skromne, jest Uniwersytet, ale jak on ma dwustu, trzystu studentów, no
to nie jest też potęga, prawda?
A na więcej po prostu Kraków nie było stać, więc nie było również
dziejopisów, bo żeby coś było mitotwórcze,
muszą być ci, którzy temu się poświęcą, stworzą materiał, dadzą
materiał. Jeśli nawet coś nie było fascynującego, to z czegoś przeciętnego
można coś fascynującego zrobić dzięki kreacji artystycznej.
No prostu Kraków nie trafił na nikogo, kto by się podjął tego
zadania. Czy należy żałować, Panie profesorze, ja bym nie żałował.
Zapraszam do Krakowa i tam jest dużo ciekawszych innych rzeczy,
łącznie z kabaretami, a nade wszystko kawiarniami.
Szanowni Państwo, ja będę musiał brutalnie jednak zakończyć, czas nam
się po prostu skończył.
Panowie profesorowie, bardzo dziękuję za odpowiedzi.
Bardzo dziękuję
za ciekawe wystąpienia.
Szanowni Państwo, przerwa techniczna do godziny jedenastej
piętnaście. Zapraszam naprzeciwko na kawę, ciastko, herbatę. Przewietrzymy salę i
i o jedenastej piętnaście zaczniemy kolejną sesję.